Friday, September 11, 2026

SUONGPI - CHURACHANDPUR - LAMKA ~ Upa T Awnzagen

Bangchidan ale!
Uploaded Image
I khopi neihsun uh Lamka khopi, i tai khawmna khua, i belhkhawm uh, i venkhawm uh, melma i nankhawmna khopi ua pangkhawm, doukhawm i kisak lai in, i khopi min khawng uh buaipih khonung in kum 80/90 khawng ana teng mite'n buaihuai sahetlou a i na zat nung un, Pu Amos Chongloi in Suongpi or Tuibong chih zawk ding chih a hon gelh mok leh, lamdang sakna hongpiang in kiselhun, kinak hun sanga pankhawm hun ahihdan thei kawmkawm in Pu Amos in a gelhlouh lampang taklat louh theihlouh hi a ka theih man in tamlou kon gelh hi.

SUONGPI - CHURACHANDPUR
Kidoupi 1na lai in gamkek British-te'n galphual a vanpua ding non-combatant force or labour force ding a hon zong ua, Nagaland, Manipur, Mizoram leh Chin Hills apan British-te huh ding in ahon kaikhawm ua, tua a kuan nuamlou Kuki min in nana hel uhi. Tua tuh Manipur History ah Kuki-Rebellion 1917-18 chi a chiamteh in om a, eilawi in Zogal i na chi uhi. Unau Zoute'n ana zop ziak un tu'n bel Anglo-Kuki war kichita hi. Akuante bel Tuitaw galkap ichi uhi.

Tua helna pen British-te'n ngaikhawk mahmah in Manipur singtanggam ki-ukna sehthum a hon khen geih in, North-west sub division (Tamenglong), North-East  Subdivision (Ukhrul) leh South-West Division (Suongpi) ahihi (Lecture on history of Manipur by Prof Ganggumei Kabui p.83).( SUONGPI Suongpi hausapa'n apuak ahingei ding Suongpi khokiang ah sepaih (Assam Rifles) leh SDO B.C.Gesper toh hong ki-station ngal uhi. Hiangtam (Singngat) khokiang ah leng sepaih koih in om uhi. (Mangkang gamkekte nuai a Zomite by DrTualchin Neihsial) page 94.

Tuamun pansan in Kuki Rebellion tuh betdaih in om hi. A kuante, tuitaw galkap a kuante a hongtun un B.C Gesper in galkapte vaidawnna thupitak bawl a tua Suongpi mun ah, Manipur Maharajan Churachand chial in om a, amah ahong hoh a kipan tua Suongpi mun, SDO office omna tuh Churachandpur chi'n min phuah in omta hi. Suongpi district, Suongpi sundi bel a kichih lam kithei khalou hi. Tua kum tuh 1921 ahi.

Tua hunlai in, Lamka khopi tuh a kisat nai kei a, Tuithaphai chu gammang lak, sing lianpipi pouna, pumpeng sah taktak na gam ahi a, gamsa chituamtuam sazuk, sakhi, ngal betna mun, hunting place ahi a, ole natan crocodile natan muh in om hi.(H. Ginsum) Lamka vangkhua page 5. Lampi gina leng a om kei a, sepaihte leh SDO-te bel gamlak ah sakol in apai uhi. Tua hunlai in Manipur Political Agent Mr. N.A Cosgrave hi a, leng pen Sir Churachand Singh ahi a, South-West SDO B.C Gesper ahi. Tua Churachandpur pen Sakol a khualzinna uh ahi mai. Lampi dukdak omlou in gammang lak zawi a omlel hi. Huchibang nuai ah Kuki Rebellion tuh ahon ching fel uhi.

Huchih sung in, Sialbu hausa Roupiang tapa nihna, Phungkhothang in BC.Gesper lak a phalna la in tua gammang lak ah 1929/30 in huhtu bangzah hiam toh hiai pumpeng lak ah khua a hon satta hi. A khosat dan leh thilbang kim Hiangtam Lamka EBC saptuam record ah muhtheih ding. Tua khua min ding in Hiangtam Lamka chih in om a, tutan in huai min puden lai hi.

Hiangtam kichi Singngat khonuai a khomin ahi. Churachandpur lam manoh na leh Hiangtam lam manohna Lamka mun ahihman in Hiangtam Lamka chih in om hi. Amah sat toh kituak in anuai lam ah Pu Zenhang in khua hon sat nawn in Bijang Loubuk hon chi a tawlkhat teng amah khua Lamkanuai kichi a. Hiangtam Lamka pen Lamka Tung kichi a, akhonung in Zenhang Lamka kichi nawn hi. Huchi'n huai hun vel mah in Rengkai, Hill Town, Gouchinkhup veng chihte sat in hong om hi. Huchi'n mi hong pemlut tam deuhdeuh in Lamka khua tu'n mi' mit tunna khat hongsuakta hi.

Huchih hunlai in kumpi in Sub-Division hon beisak a, Churachandpur Headquarter leng nutsiat di in hong omta hi. Huai hun lemtang a la in, NEIG Mission Gen Secretary Coleman leh Dr Crozier in tua govt. establishment nawtsiat a om ava nget uleh lengpa'n nana phalsak in Assam Lahipur a Mission Headquarter tuah a om in 1930 apan Churachandpur chu, NEIG Mission in ahon luahta hi. Mission in school-te hong in, Printing Press bang nei in, damdawi inn khawng toh a hon chiang un, mipite ading in khanna ding a nauluai, cradle ahong suakta hi. Kidoupi II-na lai in kinuse mahleh, kidou zoh in kiluah nawn hi. Hiai Mission in a luah apan Churachandpur kizang thou mah leh Churachand, Mission Compound chihte in kilou tangpi hi.

Tuazoh in Kidoupi a hong bei toh, Manipur solkal inleng Hill Administration hon bawl thak in Sub-Division headquarter a hon bawl thak a, office lui Churachandpur Headquarter lui ava etchiang ua luah ding om nawnlou a hidinga, Pearsonmun-te ava et hang un Hiangtam Lamka area ah ahon koih ua, tua DC quarter ah amun min ding in mipi ngaihdan le lase lou in Churachandpur hon chimawk uhi. Himahleh a gam min patta bel Phungkhothang village patta mah hilai lai a, atengte'n Lamka i chi vek ua, government in bel Churachandpur mah zang ua, mipite'n leng government toh kisai ahih chiang in zang zeuhzeuh mah leh tangpi in Lamka mah zang tawntung uhi.

Tutung Meiteite toh i buai a kipan hiai Meitei min pu khawng nuse vengveng lehang i chih lai in, Meitei lengte ngaina a khelah lawlai bang om i hi uhia, ahihkei leh a omsa Lamka min thaibuai sawm himhim i hi uhia, Suongpi, Tuibong, Tuithaphai chih khawng hong kilang dedek mawk a.
Tua banga phatuamloupi khawng kiselsel sang in i gal zouphot ni. Siamsin theite'n siamsin in, sumdawng theite'n sumdawng in i khopi, i taikhawmna khopi ah khang in masawnni e.

'Namcih Zata tuibang gawmna, tuanglam minthang vangkho nunnuam, na sung ah ngabang lengte'n, na paal niingbang honzouta ta n'ung.
Lamka vangkho' nunnuam aw.

Feb, 2026

| TEISAWN leh Spelling khenkhat bawldik |

[Upa. T Awnzagen' damlai thugelh, amah phawk gigena a suah ahi] 

~ LAMKA TALK

No comments:

Post a Comment

Comments not related to the topic will be removed immediately.

Recent Posts

Popular Posts