Zogam Tangthu A Tom: Rev Khup Za Go

Zogam (Chin Hills) pen a leitang tai patle 13,902 hi a, mihing pen 1974 kumin 354,000 pha dingin ki-ummawh hi. A gam buppi pen township 9 kisuah a, Tiddim, Tonzang, Falam, Thlantlang, Haka, Matupi, Paletwa, Mindat leh Kanpetlet kici a, Township Officer khat ta in uk hi. Thangmual (Fortwhite), Inbuk, Bawipa, Lunmual, Awtaraw leh Khonu kicite mual minthangte hi a, lui min nei deuh pen, Gun, Ciau, Bawinu, Lemro, Mata leh Mong kicite hi. Lih pen bual lian pen hi.

Ki-ukna:
Tang laiin Zogam pen kuama khut nuaiah om loin Zomite amau leh amau ki-uk hi. 1896 kumin Mikang kumpi in ana tawh la-in, India leh Kawlgam pen gam khatin uk khawm uh hi. 1948 kum a Kawlgam in suahtakna a ngah ciangin Zogam pen Chin Special Division kici-in a uk Zumpi pen Chin Affairs Council kici hi. 1974 kumin Zomite in State ngah uh a, Zogam pen Chin State kici a, Zo Zumpi pen Chin States People’s Council kici Zo Zumpi pen amasa in Rangoon ah om hi. Tua panin Kawlpi (Kalemyo) ah kisuan a, tua pan tawl khat khit ciangin Haka khua ah kikhin kik a, tu takin tua lai munah om hi.

Biakna:
1. Khanglui Biakna: Ni dang laiin Zomite in dawi leh kau, sing leh suang bia uh hi. Mual leh guamte kihta in vokno akno tawh kithoi uh hi. Dawi nam tampi inn dawi, gam dawi a bia uh hi. Hih bang biakna pen Mikang pau-in Animism kici a, leitung mi khempeuh phial in tanglai in tua bang upna leh biakna a nei uh hi. Kawlte in zong Buddha biakna a zuih ma un hih bang khanglui biakna mah zui hi dingin ki-ummawh hi.

2. Pau Cin Hau Biakna: 1900 pawl ciangin gan tawh kithoih dawi biakna phiatin Pasian khat om hi ci-in upna biakna thak khat Pau Cin Hau in phuan hi. Tua biakna thak pen kibawl phain tu-a Zogam sung bekah hi loin Manipur leh Aizawl gam Zomite tenna dong in kizel man hi. Pau Cin Hau pen Tedim khua Khan Lian leh Cing Zam’ tapa hi a, 1859 kumin suak a, 1948 Dec. 28 ni-in Mualbem khua-ah si hi. Zolai zong phuan ahih manin “Laipian Biakna” zong kici thei hi.

3. Khristian Biakna:
(a) American Baptist Pawlpi : Zogam Lai Siangtho thu hong puak masa pen American Baptist Pawlpi hi. March 15, 1849 kumin Rev. A. `Carson-te nupa Zogam tung hi. March 21, 1902 ciangin zato siam Dr. H. East-te nupa Zogam hong tung uh hi. Missionary masa pen Rev. A. Carson April 1, 1908 kum a sih ciangin Dec. 21, 1908 ciangin Dr. J.H. Cope te nupa hong tung hi. Dr. East pen a gam tawh kituak lo-a dam thei lo ahih manin sawt om loin America ciah kik pah a, a laih dingin zato Dr. J.G. Woodin te nupa Nov. 11, 1910 ciangin hong tung uh hi. Dr. Woodin te 1915 kumin Bhamo-an kisuan uh ahih manin Zogam nasem dingin Dr. C.V. Strait te nupa Oct. 2, 1925 ni-in hong tung uh hi. June 11, 1938 ni-in Dr. Cope a sih ciangin Dr. F.O. Nelson-te 1940 kumin hong tung uh hi. 

A nunung penin Rev. R.G. Johnson-te nupa February 2, 1946 ni-in hong pai uh a, 1966 kumin ciah kik uh hi. Amau nupa pen American Baptist Missionary Zogam pan a ciah nunung pen ahi uh hi. Hi bangin Zogam ah Khristian Pawlpi hong kipan a, 1940 kumin R.C.M. Pawlpi, 1948 ciangin S.D.A. Pawlpi hong tung uh a, tu ciangin Khristian Pawlpi tuamtuam tampi Zogam ah piang hi.

(b) Khristian Khantohna: Zogam ah tui kiphum masa pen Thuam Hang leh Pau Suan hi a, April 4, 1904 ni-in Rev. Carson in tuiphum hi. Missionary-te leh Zomi Khristian masate in haksatna tampi tawh na hong sep ciangun hi bang tuiphum mihing khan’tohna kimu hi:
1915 - 150
1930 - 1,591
1940 - 5,514
1950 - 19,655
1960 - 37,705
1970 - kithei lo
1980 - 69,191

Hih pen Zomi Baptist Convention (ZBC) ciaptehna bangin tuiphum sa teng bek hi a, Pawl huam milip hi lo hi. Tua ciangin ZBC pen Zogam sung bek hi lo Kale Valley, Tamu Valley leh Upper Chindwin sung Zomi Baptist kipawlna ahih manin Zogam sung Baptist Pawlpi ahi lo Khristian Pawlpi dangte tawh kigawm lai leh Zogam bup Khristian pha zah pen kithei pan ding hi.

(c) ZBC Tangthu Tawm: Zogam Khristiante pen tawm lai ahih manin 1905 a kipanin pawlpi khat bangin vai pai lai uh hi. 1948 ciangin Tiddim, Falam leh Haka ci-in Association 3 kisuah uh hi. 1953 ciangin hih Association thum tengin Zomi Baptist Convention ci-in kipawl khopna phuan uh hi. 

Tu ciangin ZBC pen Association tuamtuam 14 kipawlna hi a, Zogam sung Baptist bek hi loin a kiima Zomi Baptist te zong kipawl uh a, Tiddim, Falam, Haka, Kale Valley, Tamu Valley, Kalemyo, Thantlang, Matu, Tonzang, Kuki, Siyin, Zo, Thado leh Zotung ci-in Pasian nasep khopna hi. Tu-in ZBC pen Burma Baptist Convention sungah Karen zomin Convention thahat pen a nihna ahi hi. ZBC General Secretary masa pen Sia Hau Go hi a, tu laitak a sem pen sia Hrang Tin Khum hi. ZBC in Kawlgam bup BBC sungah pan mun a tuamtuam len ngei a, tu laitak BBC President zong Zomi Sia Tial Dum ahi hi.

Lai Thu
I gen sa bangin Tedim gam panin Pau Cin Hau in lai bawlin Zomite pen lai nei minam khat suak hi. Tua lai pen a tungin laimal 1053 bang hi. Tua pen kipuah phain laimal 37 kisuak sak hi. Hih laimal tawh biakna thu, tangthu leh late kikhumin Tedim gam bek hi loin Manipur gam dong kizang ngei hi. Hih Zolai tawh 1931 kumin British and Foreign Bible Society kici Lai Siangtho Khen Pawlpi in zong Mualtung Thuhilhna teng bu 500 khen ngei uh hi. (Tua Laibu pen India Bible Society in London Bible Society tung panin ngah ding a hanciam laitak hi). 

Kumpi lam panin Census of India, 1931 Volume XI; Part 1 laimai 194-5 sungah “Pau Cin Hau Script” ci-in kikhum hi. 1917 kuma Zomi French gam paite in hih Zolai zangin inn lamte tawh lai kikhak thei uh hi. Tu-a a kizang Mikang laimal bang loin Zopau pen hih Zolai tawh a awsuah a man lianlianin kigelh thei hi, kici hi. Tangthu a kigen savun tunga kigelh lai, uipi in a nek mang bang hi nawn lo ahih ciangin hih lai pen Zogam in a ngaihsut phat mahmah dingin kilawm hi.

Mikang laimal tawh 1915 Dr. Cope in Mattiu bu Tedim pau-a a khet pen Zogama laibu kibawl masa pen hi. 1932 kumin Thuciam Thak bu kikhen a, 1977 ciangin Lai Siangtho buppi kikhen hi. 1932 kuma kikhen Thuciam Thak bu pen Zogam ah muh ding om nawn lo hi. Burma Bible Society ah bu khat kikhen hi ci-in Sia Kam Khaw Thang in gen a, London University library ah bu khat mah om hi ci-in “Tiddim Chin” kici laibu bawl Prof. Henderson in gen hi.

Haka pau tawh 1920 kumin Lungdamna Thute leh Sawltakte Tangthu a kikhet cil kum hi a, 1940 in Thuciam Thak bu kikhen a, 1933 kumin Lai Siangtho bupi kikhen a, Falam tawh 1933 kumin Lungdamna Thu bute, 1937 kumin Thuciam Thak kikhen a, Lai Siangtho buppi pen a kibawl laitak hi. Zotung leh Ngawn pau tawh zong Lai Siangtho bu nono kibawl hi.

Sang laibu tawh kisai-in Dr. Cope in Tedim, Falam leh Haka pau tawh Class IV dong 1925 in na bawl khin hi. Dr. Cope in missionary ahih hangin Kumpi ah Sang Mang (Inspector-of-Schools - Chin Hills), na sem ahih manin Sang Mang a sem lo missionary te nangawn tu dongin “Sang Mang” kicihlawh hi.

Ni dang lai-in Zogam ah kikawmna haksa-a, khua muhna lah toi ahih ciangin gam khat leh nam khat ahih hangun kampau tuamtuam na piang hi. Tu hun leuleu ciangin kikawmna kiphakna tam, pilna siamna zong khang ahih manin khat leh khat pau leh ham kitheihna zong khang hi.

Minam Min
Tu-a hih lai gelhna sung ah kizang mah bangin Zomi leh Zogam cih pen a tunga kipanin a kizang tawntung hi a, Mikangte leh a pualam mi nam dangte in Chin leh Chin Hills ci-in ciamteh uh hi. Tedim gam pana lal Aizawl gam leh Manipur gam a tung mi pawl khatte i kilawh i kisapna khat Paite kici Zogam gen loh Tedim gamsung mahmah a zong a kizat loh pen mi tam pi-in lamdang sa in a hang kithei nuam ciat kha ding hi. Tua tawh kisai-in Census of India 1931, Vol. XI, Part 1, laimai 184 sungah: gamsung minam ciaptehna sungah Paite cih pen kiphiat hi. Bang hang hiam cih leh Zogam Mangpi (Deputy Commissioner of Chin Hills) in a genna ah Paite cih min pen Falam gam mite in Zogam sak lam (Northern Chin Hills) a teeng Zomite pen Thahdo hitaleh Zote hitaleh, Sukte hitaleh mi namte a cihna uh kampau hi a, amau minam min, amau kilawhna min hi lo hi ci hi.

Thukhupna
Zogam tangthu, Pawlpi tangthu leh minam tangthu cih bang a kicinga gelhna laibu omlo a, a om sunte zong Mikangte gelh ahih manin ei theih nop leh deih lam thu tuang kim lo hi. Missionary te hong paina thu a kigelhna laibu thum ka et leh a ni a kha a tuam ciatin kikhum a, Rev. Nelson hong tun ni leh kha a kikhumna om lo hi. Zogam sazian (statistics) a kikan hangin kingah zo lo hi. Zogam lai sim thei en thei (Literacy percentage) ahi zongin, Kawlgam bupa Zomi pha zah ahi zongin a thei om lo hi. I gam i lei sazian thei kei leeng a khang a kiam i hih bangci kitheih ding hiam? 

Tua ahih manin 1981 gambup kisimna (census) pen lim taka theih sawm ding ahi hi. Mai lam hunah thu a kicing zaw a kan, a gelh hong om pah ding lamen hang. Bang hang hiam cih leh Pasian in a bawl sa na khat peupeuh kep loh don loin a mawkna in nusia ngei lo hi. Leitung leh a bawl sa na khempeuh a uk ding, a keem dingin mihing bawl hi. A bawl sa Eden huan a keem ding a hah ding, a puah dingin mipa koih hi. Tua ahih ciangin minamte Topa ahi Pasian in a bawlsa, a piansak Zomite leh Zogam zong Ama deihna tawh kituakin, Ama vangliatna dingin a keem ding, a cing ding, a zun ding mipa koih peuhmah ding hi. Tua mipa pen nang leh kei hi hang.

Source:
(Lungdamna Aw, Lom 5 Hawm 11 leh 12, Nov-Dec. 1980, laimai 1, Lom 6, Hawm 1 January 1981 laimai 1 pan a kiteikhia)

~Zomi Lens
Share:

Zo Khang Tangthu: History of Zo

(Chin, Zomi leh Ciimnuai-mi)

Zomi
Pupi ‘Zo’ ii suan leh khak khempeuh Zomi ahi hi. Pupi pen Noah suan Sem, Ham, Japhet-te lakah Japhet suan hi dingin ki-ummawh hi. Sengam ah ukpi (dynasty) a hunhunin kilaih hi. (2205-1766 BC Xia dynasty) Xia kumpi ukna hun hi-in, (1766-1122 Shang dynasty) Shang kumpi ukna hun hi a, (1123-256 BC Zhou or Zo dynasty) Zo ukna hun ahi hi.

Shang ukpipa in khua kimah hausa upa koih lo ahih manin Zomite in baihtakin a ukna sutkhia zo hi, kici hi. Zo ukna hun ciangin khua kim ah upa, hausa koih ahih manin Sengam ah Zo uk hun sung pen a sawt pen hun suak hi. Hih Zo uk hun sungin mipil (philosopher) khankhiat hun hi-in hih hun a mipil minthang philosopher ahi, Confucius (Kung-fu-tze, 511-475 BC) in, hun sung tengin innkuan nuntak, beh leh phung kizopzia leh sahawm zia cihte a kipan hilhin sinsak a, tua ahilh ziate tu dongin Sente in zang lai-in, Zomite in zong zang uh hi. Zomi ih cih ciangin leitung bupa om Pupi Zo suan khempeuh kihel in, Zogam, Zo leitang pen kumpi te’n Chin State ci-a hong ciapteh sakna gamhuam teng ahi hi.

Chin Mi
Zo kumpite in a uk lai-un Sengam khen sagihin kikhen hi. Tuate in Han, Chou, Wei, Chow, Yeu, Chi leh Chin ahi hi. Hih gamte Zo kumpi in uk-in siah (tax) tam la lua ahih manin mite lungkim lo hi. Chin mite makai Yen Cheng a kici mitha hat khat hong khang in hipa in ( 230 BC pawl in) gamkhat khit gamkhat simin zo a, 221 BC ciangin tua gam sagih teng a uk khin hi. Yen Cheng in a kumpi gam mi “Chin Shi Huang Ti” a phuak hi. “Chin” kham cihna hi-a, “Shi” cih pen a masa pen ahih kei leh khatna cihna hi a, “Huang Ti” cih pen Milian cihna hi. Tua hi a, Milian masa khamkumpi cihna ahi hi. Hih hun pen a masa pen Chin Kumpi hun ahi hi. Hih Chin mite in tu dongin Sengam ah tengin uk suak uh hi. Hih a makaipa Yen Cheng in 256-206 BC sung teng uk hi. Tua khit ciangin Sen kumpi kizom toto a, tu dong in kizomsuak hi.

Sen i cih kammal pen Sente’ min bulpi “Chine” – “Chin-qin” pan a hong piang khia ahi hi. (Zaide 42) Tua mite ukna zabi 20 dong kizom suak hi (Perry 252 Pa). Hih laibute tungtawnin i et ciangin “Chin” a kici Sen mite tu dong Sengam ah teng suak uh a, mundang koi mah ah paikhia lo uh hi. Tua kumpi ukna a kipat tung vua kipan kulhpi (Great Wall) lam kipan uh hi. Tua kulhpi tai 1500 sau-in, tu dongin thupi kisa mahmah hi. Shangyong kici upadi khauhtak bawlin thu zui lo mite thong ah khum uh hi.

Zomite Kawlgam Sung Lutna
Chin ukna hun sungin Kulhpi (Great Wall) ciang dingin mi khempeuh na semsakin, nek leh dawn thaman ginna pia lo a hih manin mi tampitak Sengam panin taikhia uh hi. Tuate sungah a dangte enlo-in Kawlgam a zuanteng tom et pak le hang, Kawlgam ah Karen-te na lut masa uh hi. Tua khit teh ‘Chin’ kici Sente pawlkhat, tua teh Kawlmi, Zomite leh KaChin mite ahi uh hi.

Karen mite Kawlgam tawlam ah tengin, Kawlmite Kawlgam laizang Mandalay kim ah teng uh a, hih Chin a kici Sen minamte Kawlte tawh tengkhawm in Kawlmi suak uh hi. Zomite Kawlgam a lutun Zo gunpi (Tuikang) dungzui suk uh a, Mandalay a tun’ uh ciangin Kawlte in Chin mite sa uh a, Sengam panin kulh ciang nuam lo-a taikhia-te Chin ukpi pa in hong delhsak kik hi ding hi, ci-in lau mahmah uh hi. Zomite pen Chinte ahih loh lam a theih uh ciangin Mandalay Kulh ciang dingin zawn uh a, Kawlte in kua minam cih tel lo uh ahih manin Chin-te cisuak uh hi. Kulh ciang-a sila nasep ding ut lo uh ahih manin Kawlgam laizang panin nitumna-lam manawhin peemkhia uh a, pawl khat Gunkhawm dung zui-in paito suak uh a, Kachin mite a tuaksuk tawh kituak in, Kachinte zong kulh ciang ding ut lo ahih manin kileh kik-in kimasuan to uh a, Kachin gamteng ah teng suak uh hi. 

Kawlgam Laizang Kuam pan Zomite Tangthu Pawl Khat
Zomite pen Kawlgam laizang tengah tawlpi khat mah Kawlte tawh na tengkhawm uh a, hih hun in Mon, Pyu, Kanyan lehThet minamte tengkhawm uh hi, kici hi. Pyu panin Kawlmi nam piangin, Kanyan panin Rakhaing, Thet panin Chin minam piang hi ci-in tangthu kan pawlkhatte in ciamteh uh hi. Hih hun pekin midangte in Zomite pen Chin ci uh a, tu-in kum 800 bang val khinta hi. Ahi zongin amau leh amau tudongin Chin minam, kici ngei lo uh hi. Pagan khuapi zong Zomite pau “Pugam” cih panin pai hi kici hi. Popa tawngkalat (volcanic neck) zong Tazahgam mual/tong ahih kei leh Pupa mual/tong kici hi. Gamtong i cih ciangin gam sungah khaniinte mihing pau bangin tong/pau in a gamlum theihna mun ahi hi. Tua bek hi lo-in Kawlte in a sum uh Dengga a cih zong Zokam-a dangka pan-a pai hizaw hi, kici hi. Pagan khuapi phuh hun pen AD 1044-1287 kimpawl hi-in, tua mun-a mualsuangte ah Zomite Chin mahin kiciamteh hi. Dahpa tangthu zong hih mun pan piang hi, kici hi. Pagan Popa panin nitumna saklam zuanin pai khia uh a, Sagaing gam kim teng ah sawtsim mah khawl in tua mun panin “Lengtong Hoih” tangthu piang hi kici hi. Hih Sagaing leh Ava kikal Sibani khua nai teng ah Zomite tawh kisai, inn mun logam leh vanzat lui (Ancient relics) tampitak tuni dongin kikan thei lai hi, (ci-in Tedim Sangpi Golden Jubilee Magazine, laimai 204-na ah Ngulh Khaw Suan in gelh hi).

Hih a paitosuak lo Zomite Mungzua (Monywa) leh Gunkhawm (Kalewa) kikal tengah tengin “Khawhkhen” na ci uh hi. Tua mun pan Gunkhawm kantan in pai uh a, tu laitak a (Kalay-valley leh Kabaw valley) teng na tung uh-a, Kawlzang (Khawlzang?) na ci uh hi. 

Hih Khawlzang a lut hun pen AD 800 kimpawl hita hi (ci in Tedim Sangpi Golden Jubilee Magazine, laimai 322 na ah Dr.Khen Za Sian in gelh hi). Zomite pen Gunkhawm gundung teng leh Kawlzang kilak kuam teng ah teng masa uh ahih manin Kawlte in a mau ciapteh na Chin min puasakin Zomite ten’na gamsung-a om Gun cihna in Chin dwin/ csif;wGif; na ci uh a, Zo Gunpi cihna ahi hi.

Bang Hang Zomite Chin Kici?
Kawlte in Sengam-a Chin Mite Sa
Chin i cihte pen tu dongin Sengam ah teng uh a, Zomi hilo uh hi. Zo cih pen a min diktaktak ahi hi. Chin min a puakna uh pen, Kawlgam laizang a tun ciangin Kawlte in, a maute Sengam panin a nawhkhiatte uh sa ahih manin “Chin ten hong delh uh” ci-in na lau uh hi. Tua panin Chin a kicisuak ahi hi. Tu dongin Zomi cih sangin Chin in kiciamtehzaw hi.

Chin Kici pen Kawlkam “Tu-nge-Chin” pan Paisuak
Professor Luce in Chin kici kammal pen Kawlte in lawm a cihna (Tu-nge-Chin / oli,fcsif;) pan hong piang hi, ci hi. (Ref. Chin Hills Linguistic Tour, Laibu, laimai-26.)

Chin pen “Cin Hil” pan Kizomsuak
Zo khang kante in i pupi Zo hi a, tapa nih nei in Kip Mang leh a nau Cin Hil hi, ci uh hi. Tua ahih manin sangmang J. H. Cope in Zomite Chin a kicih pen a pu uh Cin Hil hi a, Mikang khan ciangin Chin Hills ci-in a gammin in a koih hi, cih thu khamtung thu kizakna a bawlna sungah gelh hi.
Chin pen Kawlkam hi-a Bawm, Cihna hi.

Dr. Lehman in Chin cih kammal pen Kawlpau hi a, “Bawm” cihna hi. Kawlgam laizang ah a om lai-in bawm-in van ki-pua ahih manin, Kawlte in “Hei! bawm puapa” ci-a a sapna panin kizomsuak hi, ci hi.
Jin, Yen pan Chin min piang hi.

Zogam a om Zomi te thu agelh Carey leh Tuck in Zomi te, Chin a kicih pen Senpau in Mihing/Pasal cihna ahi, Jin/Yen kici kammal te pan piang hi ding hi, ci uh hi.

Bang Hang Zomite Chin Hong Kici Thukhupna
Hih a tunga nam li-te sung panin a masapen mah maanpen ding hi. Bangbang ahi zongin Chin pen Zo minam min hi lo hi, cih kitel mahmah hi. Pawl khatte in Sengam (Chin dynasty) Chin ukpi suante hi hang ci-in tangthu gelh om napi-in a gelhte naleng in Chin mi ka hi uh hi a ci khat beek om lo hi. Chin cih pen a pupi uh’ min hi leh Zomite sungah nam khat beek in Chin minamte ka hi uh hi, ci leh kilawm hi. Chin, a kici minam kuamah om lo hi. Tua hi a, Zomi pen minam min maantaktak ahihna thu kitel mahmah hi.

Tedim gam Khangthu Kan Kawmiti in CHIN leh ZO thu a thukzaw-a a kantel khit uh ciangin, ZO hi hang, cihna in a zawh khit banah leitunga pilna sang nei tampi mah in ZOMI na hi uh hi, hong cihna thukho, thupicing hi ci-in kisang a, ZO hihna thu kakipsak zawsem uh hi, ci in (Gamngai Magazine, Laimai 229 ah) Khuadaite Dr. Ps Kham Do Nang in gelh hi.

Ciimnuai Mi
Ciimnuai cih pen Zomite Zogam sung a lut ciangin a tun’ masakna mun min ahi hi. Ciimnuai mi i cih ciangin Ciimnuai panin a peemkhiate’ suan leh khak khempeuh huam a, Ciimnuai mi, Ciimnuai vontawi te a hi uh hi. Zomi a kici khempeuh Ciimnuai mi hi khin lo hi. Kawlzang pan khamtung zuanin Zomite a pai uh ciangin tonkhawm nawn loin kikhen thang uh a, pawl khat in Zogun dung zuito hi. Tuate in Locom lam zuanin pai uh a, Lailun khul ah teng uh hi.

Tua pan gamhoih zuanin kikhen leuleu uh a, Falam, Hakha, Matupi leh Thantlang gamteng ah teng uh hi. Pawl khatte Zogam leitaw lam zuanin paisuk lai uh a, Paletwa, Kanpetlet dong ah teng uh hi. Hih “Lailun Khul” a tung masate in a luzangah tuktum uh ahih manin, lusuangte kici a, a tun masak na min pua-in amau leh amau “Lai-mi” kici uh hi. Hih Lailun Khul pen Falam Khua gei Sunthla khuataw-lam teng ahi hi.

Pawl khatte in Tuikang gundung nitumna lam zui-in Tuingo lui a phak uh ciangin Tuingo dungzui uh hi. Zangpi tam a tun uh ciangin Ngatan lui dung zui-in Ciimnuai Khul ah tung uh hi. A dang pawl khatte Thuamvum pan in nitumna lamah tuaksukin Sialtang lui zuan in kahto uh a, Ciimnuai Khul mah tung uh hi. Hih Ciimnuai a tung masa Zomi te deklam tuktum pawl hi a, Ciimnuai vontawi ahih kei leh a pupi Zo min pua-in ZOMI a kici ngiatte a hi uh hi.

Hih Ciimnuai kici mun pen Tedim pan Saizang lam zuan-in pai leng, Saizang khua tunma deuh mual kidawh iuh-euhna mun nuai deuh, mualnuai dang teng ahi hi. Tua munteng Sihzangte in Eden huan, mihing piankhiatna bangin ngaihsun uh hi, ci-in, Carey Tuck in The Chin Hills laibu sungah gelh hi, kici hi.

Ciimnuai pan mun tuamtuam ah
Tualgal tuamtuam hang leh nuntak nopzawkna ding zongin Zomite ciaugal kai-in kimkhat Bangladesh gamdong tung uh hi. Pawl khatte in paipai in sau pai lua uh ahih manin amin uh mangngilh in “paite” na kici uh hi. Tua mite Manipur Lamka kimteng ah tam teng pen uh hi. Tua bang a paito pawlkhatte in amau’ phung min kengin Thahdote na kici uh a, Manipur gam sung mah ah tamteng pen uh hi. Ciau gal a kaite a tam pen Mizo in na kilo uh hi.

Bangbangin a kilo zongin Ciimnuai pana peemkhia khempeuh ZOMI, Ciimnuai vontawi, unau sanggam laizom khat ahi hi.

Ciimnuai pan peemkhia, unau laizom khat tektek, bang hangin pau leh ham kibang lo hiam cih thu, minam i kikhenna zia tawm kikumsuk dih ni.

Meel leh sa, gamtat zia utdan a kibat loh pen lam dang sak ding hi lo hi. Lai Siangtho sungah Kai leh Abel-te zong numei masa pen Eve sungpan suak tektek, gamtatzia a utdan uh kilamdang pah lian hi. Esau leh Jacob unau a peeng hi napi’n, a vun uh a ham leh a nel in kilamdang hi. Tu laitak leitung mi khempeuh Noah suan vive hi napi-in Pasian in Babel tausang a lamna hangin mi khempeuh pau kitukalhsak hi cih i theihsa ahi hi. 

Tua hangin leitung ah kampau nam atul-a simin kilamdang hi. Zomite zong Ciimnuai ciangah kampau aw-kaih kibang lai hi napi-in a kikhen ciangun mun leh gam zui-in a aw-kaih leh kammal pawl khat a kilamdang ahi hi. Tuate pawl khat a tomin en pak leng:

1. Zote ih cih “ii-aw” kammal a zang pawl: Zo cih pen Zomi khempeuh in mun, mualdawnlam genna-a a zat kammal ahi hi. Simlam, cih ciangin lui tawh kinai-na lam, tuitaw lam genna hi a, ni sa-in khua lum hi. Zo lam pen khua vot hi. Ciimnuai pan kimkhat Balzang ah tengto uh a, tua hun lai-in Tedim gamsung khua om khempeuh lakah a votpenna mun ahih manin, a dang teng in Zo lam-a tengte a cihna un Zote na ci uh a, tuate suan leh khak teng Zote kicisuak hi. Pawlkhatte in Zomite pupi Zo i suan leh khak deuh dingin ngaihsun khial kha uh hi. (ci in Rev.G.K Dal in Tedim BEHS No.1 Golden Jubilee Magazine laimai 309 na ah gelh hi).

Zomite pupi Zo khang pen 1123-256 BC hun lai pek hi-in, hih minam neu tuamtuam-a a kikhen pen Zomite Ciimnuai a tunkhit, AD 1500 kum khit ciang hi pan hi. Tua ahih manin Ko pupi Zo tawh khanggui kizom deuh ung, a ci thei ding kuamah om tuam lo ahih manin Ciimnuai pan-a a peemkhia khempeuh laigui khat ahi hi.

Tu-a Zo kampau deuhte a pupi uh pen Suan Tak ahi hi. Pu Za Hung in tapa nih (Sek Tak leh Suan Tak) nei in, Pu Sek Tak tapa Thahdo hi-a, Pu Suan Tak sungpan Sihzang leh Zote khempeuh banah, Pu Suan Tak suan mitampi, Thahdo te sungah om ahih manun, Thahdo, Zote, leh Sihzang te Unau phungsung khat ahi uhi (ci in Dr.Ps. Kham Do Nang in Gamgai 21st Thanksgiving Magazine laimai 233 na ah gelh hi).

2. Teizang kampau pawl: Pawi gal (Vaipi gal) a tun ciangin Ciimmnuai pan Luika khua sat uh a, Luika khua a siam Gulpi in vok, ui leh naupang peuh ne thei zel a hih manin, tua gulpi a thah uh ciangin Luika khua kicim gawp a, tua mun panin Teising honkhat a pona leizang mun khat ah kisuan uh a hih manin Teizangte kici hi. Tua mun pen tulaitak-a Mualbem khuataw teng ahi hi. Hih khua asat hun pen AD 1500-1600 khawng teng hi ding in ki-um mawh hi. 

Penglam zong Teizang pau in kipau-sak hi, ci-in Dr. Ps Kham Do Nang in (Gamngai Magazine laimai 231 ah) gelh hi. Hih Teizang khua pan a sawtlei loin Mualbem khua satin kituah leuleu uh a, Mualbeem khua pen Sukte khuapi, ci-in kiciamteh hi. Hih khua panin Zomi mipil milian tampi khangkhia hi. 1892 kum in Tonzang ukpi Hau Cin Khup (Ukpi a suah ma), Teizang pau a siamna dingin Mualbeem khua ah kikoih hi, kici hi.

3. Saizang kampau pawl: Ciimnuai khua pan saigam (gamsai) tam mahmahna luita dung mun khat-a teng phei pawl teng, Saizangte kici pah hi. Nam min hi loin, khua min hizaw hi.

4. Sihzang kampau pawl: Saizang khua, tulaitak a khuataw lam nekpian ah tui limci mahmah sihtui khuk khat om a, tua kim-a teng teng zong Sihzangte mah kici leuleu hi.

5. Vangteh kampau pawl: Mangkang Galkap General Founce leh Major Raike makai-in 1889 March 09 ni-in Siallum kulhpi sim gawp uh hi. Tua ni mahin Vangteh khua mi khat in inn lam in inn vang a tehteh laitak Mangkangte in Mangpau tawh na khua min uh bang a hia? a cih leh nasep a dong sa in ‘innvang ka teh’ a cih leh Mangkangpa in a dalzazi bu sungah “Vangkateh khua” ci-in ciamteh pah hi.

6. Diim kampau pawl: Tu laitak-a Diimpi khuataw teng ah AD1500 kum kim pawlin cikdumpi buan leh tui a kidim khat om a, tua pen a tomin Diim ci uh a, tua lai-a teng mite Diimte kici suak hi. Hih mun teng pen a minthang ngei khat ahi hi. Tua kim tengah “Keei tui” kici, dawn kha leng sahang nam a kisuak thei tui khuk khat zong om in tua tui pen Mangkangte hong khan ciangin leivuk cip uh hi, kici hi.

7. Khuano kampau pawl: Teizangte Hau Cin Khup in a pano Do Thawng’ nek dingin siah kaihna ding khua kimkhat pia hi. Do Thawng in khual a zin’ ding sialin a gamh luah dingpa Pau Khua Mang in, kaw’ pai ding ci-a a dot sialin ‘Khuano kual ah’ ci den ahih manin tua kimteng Khuano Kual kici suak hi. Tua khuate pen Dimpi, Dimlo, Suangpi, Phunom, Thangnuai, Taakkhawl, cih bang . . . khua sawm-le-thum pha uh hi.

8. Tedim kampau pawl: 1857 kumin Lushai gal leh Meitei gal a ven’ ciangin Tedim khuapi ah Zo, Vaiphei, Teizang, Diim, Thahdo, Gangte, Sihzang, . . . kiptak in tengkhawm uh a, inn 300 val bang a phak uh ciangin, ki-ukna zong haksa pian cipcip ahih manin tua teng kigawm-in, khua laizang lamdung- a Khangnote’n a zat uh kampau (kihelzau) pen 1860 kum ciangin Kam Hau Thukhun’(Regulation) 27 teng leh Tedimkam, ci-in kipsak uh hi. Tua a kihelzau kampau a zangteng Tedim-kampau ci uh a, 1919 kum ciangin J. H. Cope topa in Zolai Sim Bu a bawlsak ciangin hih Tedim Uk sunga kam tuamtuam apau khua khempeuh tawh thukimna om bangin Tedim kam-in bawl a, a khua-nung ciangin‘T -Tedim pau, eimau pau’ ci-in Zolai sinna-in kinei hi.

Thukhupna
Pupi Zo suan leh Ciimnuai vontawi ahi khempeuh sim leh zo, tuipi galkhat dongah a kikhen zongin laigui zom khat, puan khat zawngkhawmte a hihlam mangngilh ding hi lo hi. A kibat lohna neucik a omte sutlo zawin, a kibatnate uh gawmkhawm a, a minam uh leh a gam uh --Zogam, Zolei zun khawm diamdiam ding hizaw hi. Ngeina, kampau, leh laite kemin, zangin, zun khawm diamdiam thei leh, Zogam a pal lun semsem ding hi.

Hih i gelh Zo Khangthu tung tawnin Zomite unau laizom i hihlam tel in hong kipum khatsak semsem ding hi, ci-in ka lam-en hi. Pasian in Zomite’ thupha ahi dingin hih lai asim mi khempeuh Thupha hong pia ta hen. Amen !

~ MNcinpu (BA; M.Div)

Suangphei Khua
Et kak laibu te (Bibliography)
* C. Thang Za Tuan. “Zomi te Pusuah Cilna, Khanlawhna Leh Khantohna,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
* C. Thang Za Tuan (Prof. Ph.D), Advisor of ZBCM, Lecture hand out given in Tamu ZBCM Youth Conference, in May 2004.
* Cin Za Nang, Cin Sian Pau leh alawmte. “Zomite Pianna Thu,” Sezang Khua Kum 100 Cin Magazine,2004.
* G. K. Dal. “Ciimnuai Mi, Tedim Mi,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press,1999.
* Hau Khan Langh. Suangphei Khua Hualnam Beh Kipawlna Laibu. 2008.
* Khen Za Sian. “I Pu I Pate’ Sul,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine, eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press,1999.
* Ngulh Khaw Suan. “Etlawm Mualkuam Zogam Nuam,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
* Ps Kham Do Nang. “Zo Khang Tangthu,” Gamngai 21st Century Thanksgiving Magazine. ed. Cin Khen Mang. Yangon: Hebron Printing Press, 2008.
* Tuan Khaw Kham. “Zomi Tawh Kisai Theihhuai Thu Tuamtuam,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine .eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
* Vum Lian Thang. “Ciimnuai Pana Tedim Mite,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
* Laitei sawn : ZoLengThe Media

Courtesy: Zomi Lens
xxx


Share:

Chin Baptist Pawlpite Nung-et Kikna: Dr Kam Khaw Thang

Pulaakna: Chin minam sung panin tapidaw a suak masa te ahi Khuasak, Tedim, Chin State panin Thuam Hang te nupa le Pau Suan te nupa te pen May 11, 1905 in American Baptist Missionary ahi Dr East in tui a phum hi. Amau te phawkna-in March 20-21, 2004 in Khuasak khua ah Chin minam sung panin tapidaw a suak masa te Kum Za Cin Pawi(The Chin Christian Centenary of the first converts among the Chins) bawl ding pen Zomi Baptist Convention(ZBC) in pha a sa hi. Tua Kum Za Cin Pawi Magazine vaisai te in laigelh dingin hong cial uh hi. Kei Dr Kam Khaw Thang pen Oct 17, 1927 in ka suak a, Sept 11,1938 in tuiphumna ka tang hi. Tapidaw/Pasian nasep pen Galpi II/ Japan Gal khit-in Keizang khua ah Tedim Sub-Division ten amasapen Baptist General Meeting a neihna ua ka kihel apat ahi hi.

Pu Nelson in a hawn khiat Tedim Bible School ah 1947-1950 dong ka kah hi. March 1949, Ka sangkah a kum thumna kum in Pu Nelson te' adingin zum nasep tawh ka semkhawm a, khasum zong a kim-in ka ngah hi. Tua huna kipanin Tuiphum Pawlpi sung ah hunbit a nasep kipanin tuin ka sep zawh kum 50 val ta hi. Tua hi a, hih Chin Baptist sung ah kum 50 val a sem leh a nungta lai keimah bek mah hi kha ding ka hih manin hih Chin Baptist tangthu ka hong gelh hi. Avekpi-in gelh ding ci le hang, laibu lianpi kisam ding ahih manin, Chin Baptist Pawlpi a khanzia leh a buaina thute kong gelhzaw hi. Hih Chin Baptist tangthu pen a phawkhuai/theihhuai thu tuamtuam a pianna tawh kizui in khenpi li in kong khen hi.

I. 1899-1948- Chin Hills Baptist Association
March ,1899 a Carsonte' ong tun a kipan in March,1948 dong  Chin Baptist Association pen Tedim leh Hakha a om Missionaryte' makaihna leh lamlahna tawh kalsuang hi. Hih Missionary te in Chin Baptist Association hong ci ua, Tedim, Falam le Hakha Sub-Division ah ki om hi. Nasepzia pen tu hun a local pawlpi tawh kibang a, sum ngah khempeuh munkhat ah kipia a, tualai panin ki zeekkhia hi.   

II. Chin Baptist Association panin Baptist thum kibawl khia
Chin Baptist Association sum-le-pai zeekna ah kilungnop mawhna hong om hi. Hakha ten tua sum pen Farawn khua a High School a zat ding in deih ua, Tedim leh Falam in amau gam a thuhilhsiate adingin deih/zangnuam uh ahih manin, Hakha te ngaihsutna leh ngimna hoihsa lo uh hi. Tua thu a hong buai semsem ciangin March 1948 in Satawm khua ah kamkupna om a, nomau gamsung tek ah sem ding cih ahih manin -- Tedim Baptist Association, Falam Baptist Association leh Hakha Baptist Association hong piangkhia hi. Hih Association thum te in General Fund nei ua, tua pen Chin Hills leitaw lam a Pasian nasepna a zatding ahi hi.

III. 1953-1955 Zomi Baptist Convention
Hih hun pen Chin Baptist khangthu a dingin hun pawimawh/theihhuai/phawkhuai pen hun hi kha ding hi. Banghang hiam cih leh, missionary te Chin Hills ah a om lai mahin a gammite Pasian nasep kipanta uh hi. Hih hunin Zomi Baptist Convention(ZBC) pen Myanmar Baptist Convention(MBC) sung a pawlpi a lianpen nihna/thumna ahih hun ahi hi. ZBC pen a dawnkuii laitak, pawlpi a khantoh laitak hi a, buaina tuamtuam zong nei veve hi. Pawlpi kipuahphatna pen American Baptist Mission te' lunggeel siamna leh makaihna hang ahi hi. Mission Secretary asem Rev Dr. E.E. Soward in Feb 14-17, 1952 Laitui khua-a a kizang Tedim Baptist Annual Meeting ah hong kihelthei hi. Tua hunin Hakha-a Johnson te leh Tedim a Nelson te USA a om laitak uh hi a, Chin Baptist a a nasepna vai te uh Rev Dr ST Hau Go in mawhpuakna/ tavuan a laak laitak ahi hi. TBA  Annual Meeting zawh ciangin Rev Dr. Soward leh Rev Dr ST Hau Go in Falam leh Hakha vaphakual ua, tua ciangin Chin Baptist te lungngaih ding in thu thum ong luikhia a, tuate in: 

(i) Chin Baptist in kipawlna khat bek neih ding: Tua dungzui in 1953 in Tedim Baptist Association, Falam Baptist Association leh Hakha Baptist Association teng in Zomi Baptist Convetion hong phuankhia ua, Rev Dr ST Hau Go pen a General Secretary masa pen in hong pang hi.                                                      
(ii) Bible School leh lobawlzia siamna School neih ding: Siapa in ngimna kician nei in, Tedim, Falam leh Hakha in mikhat tek Insein-a Baptist Divinity School ah kah ding in sawl ding cih hi a, a hilh ding missionary te a tunma in na kipan khinzo uhi. Tedim in Kam Khaw Thang, Falam in Lun Cung Nung le Hakha in Rev Dr Lai Hnin te June 1952 pan March 1953 sung kahsak uh hi. A kigeelkhol Bible School pen 1953 in Tedim ah Revd ST Hau Go, Saya Lun Cung Nung leh adangte etcikna nuai ah kipan hi. Rev Dr Lai Hnin pen Bible School ah sangsia dingin pai lo hi. Rev Dr ST Hau Go in ZBC GS hong sep ciangin Tedim-a Bible School pen Johnson te etcikna nuai ah om dingin Hakha ah kituah a, a khuanung in tuni tan-a a omna Falam ah kituah leuleu hi. Lobawlzia a sinsak ding te Chin Hills ah a hong paitheihloh manin tua thu dinkhawl tase leh Bible School pen tudong mah Falam ah hoih takin om hi.                                                    
(iii) Mission Hospital khat neih ding: Chin Hills a seem ding siavuan a kimuzoh loh manin tua zato a vanzat leina ding a kiseh khol $ 30,000 pen adang ah zeekloh hong phamawh hi.                                               
ZBC SUNG BUAINA TUAMTUAM:                   
(i). Kei mimal leh ZBC kal buaina: Amasapen kum thum hal-a ZBC khawmpi pen April 16-18, 1954 in Khuasak khua, tapidaw suak masa te khua ah kinei hi. Hih khawmpi a zintun dingin zongh a kilawm mahmah khua ahi hi. Insein ah sang ka kah dek laiun Special Course ding hi ci napi un, Regular Course ah hong kahsak uh hi. A kigeelsa bang in kum khat khit ciang in ka lawm tegel hong ciahkik ua, ken bel a ban ka sunzom hi. ZBC General Meeting masapen in, Insein a ka sang kah khawl in Bible School ah kha khat a Kyat 150 lawh a sem ding ci uh a, Saya Lun Cung Nung pen Kyat 120 a piak pen un sem ut nawnlo hi. Tua ZBC te thu khensatna ka mang kei hi. Khuasak ZBC Khawmpi a man khit ciangin Tedim ah missionary te hong pai ua, kei zong Mission Office ah hong sam in, 'Bang hang a ZBC thukimna manglo na hi hiam? hong ci ua, ken zong “Saya Lun Cung Nung pen Kyat 150 pia le uh cin semsuak ding a, ken ka sep man a Kyat 150 nong piak sawm uh thu maan hilo hi”, ka ci hi. Ka sangkah tawp in tua Bible School ah sem a Kyat 150 nong piak sang un a semsa Saya Lun Cung Nung Kyat 150 pia in sem suak sak unla, ken ka sang kah zom kik ning, ka ci hi.

(ii) Zomi leh Chin cih kammal thu a buaina: Association thum teng pen Rev Dr. ST Hau Go makaihna nuai ah ZBC ah kigawm uh hi. Tua hunin Insein ah om ka hih manin kei panlak khakna omlo hi. March 1956 in ka laisim ka man ciangin, Hakha a Bible School ah Johnson te makaihna nuai ah sem ding hong ci uh hi. Tua kum pen, 1953 kum a kipan Bible School a ding in lukhuneelkai khuk masakna kum ahi hi. Johnson in sang awngna lai/certificate bawl a, Chin Hills Bible School ci hi. Ken a sanginn min leh a nei te(ZBC) kituak kei ka ci a, ka hoihsak dan tuak uh ka gen uh hi. Atawpna ah Chin Hills Baptist School ka ci uh a, ZBC EC Meeting kik ciang report pia a, amau khensatna pen saan ciat ding ka ci uh hi. Tua ciangin lukhuneelkai khuksakna pen Dec 12-13,1956 in nei in, School min ding zong kamkupna neipah in Zomi Baptist Bible School cih ding in ka thukim uh hi. Rev Dr David Van Bik in Principle a let ciangin Zomi Baptist Theological School ci a, Rev Dr Simon Pau Khan En in Zomi Baptist Theological Seminary ci in, Dr Chum Awi hun in Zomi Theological College kici hi. Tua hunin Falam le Hakha te in “Zomi” sang in “Chin” adeih zawkna thu ka za hi. April 23-24,1982 in Falam ah “Zomi” tawh kisai-in ZBC Constitution etkikna om a, ken “A kipat cilin Chin Baptist Convention kici leh hoih ding hi a, Chin pen Mangkang te hong sapna hi a, Baptist leh Convention pen Mangkam hi ka ci hi. Ahih hangin Zomi Baptist Convention(ZBC) min tawh i din/om uh kum 29 hi ta hi a, ZBC huansung a ZBC innte leh Bible School inn te pen Zomi Baptist Convention min tawh i ngah i lei i bawl ahih manin a dang khat tawh a min khek leeng, Zomi a deih te in i neihsa te tung ah buaina hong bawl kha thei ding hi ka ci hi. 

Feb 18-24, 1982 in Heilei ah Tedim Baptist Association kumsim kamkupna ah CCOC pen ZCOC in a kikhek kei leh sum-le-pai a huhna pia nawnlo ding ci uh hi. Hih thu Yangon panin ka zak ciangin ka dahlua a, na thu khensatna uh pen i nasepzia ding hilo hi ka ci hi. Dampi khua-a TBA kumsim kamkupna Feb 15-19, 1984 sung a kineihna ah ka om hi. Tua hunin TBA tangmite kiang ah, CCOC vai ah TBA pen thudot hi a, TBA tangmite zong ZBC EC in hih thu a kikipsak in om uh hi. Tuin tua thu i saan zawh kei leh buaina bawl te hong kici ding hi, ka ci hi. Tua ciangin tangmite in CCOC nasepna ah panlak kik ding ci uh a, ahih zongin CCOC nasepna ah kum khat kisem lo hi. May  25-30, 1982 in Kalaymyo ZBC EC kamkupna ah Zomi leh Chin thu a buaina kigen kik a, vote la se loin gen kik notloh dingin pha kisa hi. ZBC EC kamkupna Phaizawl Tayakone ah Nov 26-28, 1982 in om in, tua lai ah hih thu kigen kik a, kinialna nakpi takin om hi. Chairman in Association te' ngaihsutna a laak ciangin “Chin” pen a hoihpen ahih hangin “Zomi” pen kum 30 val i zat khitsa hi, ci uh a, tua thu gen nawnloh ding ci-in Chin leh Zomi-a buaina atawpna ahi hi.

(iii)  April 6-8,1962 a ZBC kum thum hal kamkupna Khuasak khua ah a om laiin TBA leh ZBC ngaihsutna kibatloh manin TBA tangmite paikhia uh hi. Khuasak khua pen Chin mite Tapidaw a suah masakna khua hi a, thu-le-la leh vai thupite a piankhiatna dingin a kilawm zong ahi hi. A buaina thu pen Tedim Bible School pan a 1950 kum a lukhuneelkai khu Saya Kham Za Mang ordination vai hi. Saya Kham Za Mang pen Gamngai kual ah kisemsak hi.TBA ah Saya Kham Za Mang Ordination vai a kipuak ciangin a sepna gam mite pawlkhat in thatang hatthu tawh nial uh hi. ZBC in TBA theihloh in ordination piak ding kinawh takin  pha sa a, TBA te tung ah a vai gen kik na hun a piak loh ciangin TBA lungkim loin paikhia hi. Tua laitakin Tedim ah ka om hi. Myanmar Baptist Convention, Myanmar Christian Churches leh Yangon a Mission Conference te a thu ka zasak a kha nga sung a hong sai dingun ka ngen hi. Sept 7-11,1962 in hih thu sai dingin Tedim ah hong pai uh hi. Nitampi sung a lang a lang in amau thu a gen khit ciangin, Rev Dr RG Johnson in a thu maan diktak thei loin thu langgen bek a na umkha ahihna hong pulak hi. Atawpna ah TBA gualzo a, ZBC pan in apaikhiat ding tawpsan in, ZBC sung ah gualzo tak leh kiphasak takin a om hi.                                                          

(iv)  ZBC sum zeekna vai a buaina: 1970 kiim apan in Chin Hills ah kha khanlawhna nakpi takin hong tung a, mite evangelism nasepna ah hong lawp mahmah uh hi. ZBC sum zeekna vai ah hong lungkim loin ZBC sum teng ZBC Office ah kizang in, evangelism ading in kizang lo hi ci uh hi. April 11-12,1975 in Rezua-a ZBC EC kamkupna ah hih vai sukveng dingzia ka gen hi. ZBC Office nasep leh evangelism nasep anih tuakin kisam a, huaituam leh paihding om tuanlo hi ka ci hi. In sum zeekzia i kheel kisam hi. Fund nih nei in, Association te' hong piak pen ZBC Office leh Bible School ah zangin ZBC Administrative Fund ci in, Nipini a sum khonkhiat teng ZBC Evangelism Fund ci-in evangelism nasepna ah zangin sum dang zong i behlap ding hi. A lunglut peuhmah in kiphaltakin pia ziahziah ding ka cih leh ZBC EC in manlang takin ong sangpah uh hi. Mite in pia ziahziah uh a, hih ZBC E&M Fund pen CCOC nasepna in kizang hi. 1990 in ZBC Nipini Sum pen Hakha a om Carson Memorial Hall bawlna ding in kiheikhia hi. Sept 20-30, 1991 in Tedim ah ZBC E&M consultation, Constitution Revision leh EC meeting om a, kei zong ka kihel thei hi. ZBC Nipini Sum vai ka gen a, Mission nasepna ah kiheikik in ka thei hi.                                                                     

(v)  March 19-23, 1987 in  ZBC EC Meeting Matupi ah om a, tua hun in Kalay Valley Baptist Association EC member te pusuak khia uh hi. Tua thu ka zak ciangin ZBC sung ah convention tuamtuam pau leh gam tawh kizui-in bawl a kisapna thu lai in gelh in  ZBC makai te leh Association Secretary te kiang ah pia in, Convention khat sung ah i omkhop sawm leh i ZBC a kipuakzia Association te lungkimna tan ah i puahphat a kisapna thu ka gen hi. ZBC makaite KVBA te kiang ah pai in  ngaihdam ngen ua, tua buaina a veng hi.                             

(vi)  March 28-31,1991 Mualbem-a ZBC EC meeting ah KVBA te pusuak leuleu ua, a thu a kikup kik ciangin lut kik leuleu ua, om suakden uh hi.                                                        

IV. April 1995  
ZBC Secretary ding a amau candidate/tangmi pen a hong kiteelcing loh ciangin, Association li (i) Tedim Baptist Association, (ii) Tonzang Township Baptist Association, (iii) Kale Zomi Baptist Association, leh (iv) Tamu Valley Baptist Association te ZBC kum thum hal kamkupna Khuasak khua a April 5-9, 1995 a kineihna panin paikhia uh hi. Khuasak pen Chin te Tapidaw a suah masakna khua ahih mah bangin, thu kiphamawh a piankhiatna dingin a kilawm ahi hi. Hih thu pen Chin Baptist khangthu adingin kikhekpina khat ahi hi. Tua khit ciangin Chin Baptist bang ciding cih kithei lo hi. Association (20) val a omkhopna panin Association li a paikhiat uh pen thu nawngkaipi hi a, a hang i theih ding kisam hi.                                                                 
A PAIKHIATNA HANG UH                             
i) Tedim kampau azangh makai te amau leh amau a kineu muh man hi. ZBC sung ah paupi/pauzattangzang thum: Tedim, Falam leh Hakha om hi. Buaina pen mipi te hang hi loin makai te hang hizaw hi. Hih a paikhia Association li te pen Tedim pau a zang te hi. Tedim pau a zanglo makai te pen Tedim pau a zang makai te sangin pilzaw, siamzaw leh teizaw uh ahih manin Tedim pau a zang makai te tualtei thei loin amau mah kineu muhtawm in a lawm a gual lak ah maizum leh maikhing in nuamsa theilo uh ahih manin ZBC ah om ding ut nawnlo uh hi.                   

ii) ZBC E&M Fund zeekzia ah lungkimlohna
ZBC E&M Fund pen inn bawlna ding peuh a a kiheikhiat ciangin lungkim lo ua, amau hoihsak loh thu lah a thudon kei uh hi. Tua hoih na sak kei uh leh ZBC te zasak unla Fund pen CCOC nasepna ah a kizat kei ding leh sum kong pia nawn kei ding uh ci un, ci-in ZCLS meeting April 22-24, 1994 in Lawibual, Tedim ah ka gen ciangin ZBC te hong pai ding uh a mipi te in CCOC a dingin pia veve ding uh hi ci-in hong dawng uh hi.                         

iii) ZBC Officer panmun pen mimal aituam deihna sepkhiatna ding-a lunggulhna ZBCM te deihna in Association dang te kiang ah Tedim mite candidate pen kuamah in tuhlo ding, a tuh om a a cin kei leh amau paikhia-in  ZBC tawh a zakim pawlpi khat phuankhia ding cih ahi hi. Tua Officer panmun pen thuneihna leh aana tawh zatsawmna pen buaina kipatna hi. Tedim kampau mite in tua bangin zatsawm kei leh 1995 a Khuasak-a buaina pianglo ding hi. Tuamah bangin April 1962 in Khuasak ah ana piang khin hi. A president pa in meeting khempeuh uk/vaan a,  vice president pa hihsak ngeilo hi. 

A president pa in a president hihna aana mimal/aituam deihna/lunggulhna a zatna dingin tangmite zo hi. Kei ngaihsutna pen makai dang te ngaihsutna tawh kikeelki hi. ZBC ah President term li 1968-1983 sung vingvengh ka let sungin Vice President pa tawh meeting uk ka kikhelkhel uh hi. Chairman cih ciangin eima deihna banga member te paipih ding hi loin, member te in a ngaihsutna uh sungkhia in tua khitteh member te in a thu a khensat ding uh ahi hi.                                       

ZBC IN TUA BUAINA BANGCI SAI HIAM?
April 1995 in Khuasak khua pan in Association li te ZBC pan in paikhia in ZBC a phuhna vai uh a sai dingin ZBC in ZBC in Committee bawl hi. Tua amasa Committee a lawhsap ciangin a nihna bawl kik uh hi. Ken tua committee te kiang ah “ZBC sung buaina thu ZBC in suveng zolo ding ahih manin Myanmar Baptist Convention(MBC) ah puak un ka ci hi. ZBC in MBC ah a thupuak ding zekai sak a, kum li sung vingvengh a diahcip khit ciangin March 1999 in MBC a puakpan uh hi.                           

TULAITAK DINMUN
Tua kum li sung vingveng a thu a ki-umcip hun pen, makai te adingin ZBC ah lutkik nawnlohna ding-a mipite lungsim ngaihsutna heikhiatna (brainwash) leh khengcipsakna hun manpha a suakzawsop hi. Tua Association li te panin thum paisuak in Southern Baptist Convention zom ua Tedim Baptist Association bek ZBCM panin kiheikik in MBC zom kik hi.  
           
I VEKPI IN KHANGSUK.                                 
1962 a thubuai pen MBC, MCC leh  missionary te in a haihuai leh a zumhuai pha mahmah gamtatna ci-a a thukhen bangin, 1995 a buaina zongh MBC in tuabang mah in khensatna nei leh tua Association li te a pil ahi ding hi uh a, tuaci in hih lo uh ahih manin Association li te haigamtat suak ua, i vekpi in a suktai  gunkuang ah ih tuangkhawm ngeingai leuleu hi.                    

THUKHUPNA                                                        
1. ZBC a i buaina pen na nakpi takin na i sep man ahi hi. Nasem loin om hithiat lel le hangh buaina omlo ding hi. Thanuam-in na semsem i hih manin buaina kituak toto hi.
2. CCOC pen Kha Mangthang nasepna adingin a thupi mahmah ahi hi. Kum 15 sung ding hi a kicih hangin 1995 khit ciangin Centenary Mission for Christ ci-in kizomto a, Kachin te mi 300 in kum thum a bawl pen uh khupnelh hi.
3. Dr Chit Maung in, Seminary ah Chin te tampi om a, thanuam in Myanmar leitaw lam nangawn ah thu neipha uh hi, ci hi.    
4. Rev Dr Victor San Lone in “No Chin te pen mailam ah Baptist makai ding te hi uh teh,” ci a, Chin te pen thanuam-in Myanmar Baptist ah makai tampi om hi, ci hi. I pilna le siamna te pen Myanmar Baptist makai te in theita uh ahih manin i nuam mahmah hi. 
5. Hizahta-a i pilna leh siamna te Myanmar Baptist sung ah hong kitheih hangin, ei sung a i sepna ah Pasian min i daisak khak ding kikep huai mahmah hi. Sum-le-pai zeekna ah pilvang in, deidan tuam leh angvaan tuam nei loin, i Tuiphum thu bullet leh thu-up zui in paipih ni. A hatlo leh thazawmte huh in paipih ni. Buaina te sawtpipi koihcip loin a dik a maan in suveng pahpah ni. Pawlpi sung a buaina te pen makaite makaihzia hang ahi hi. Makai te in pilvang tak leh thungen kawmin ma a kaih ding uh hi a, "NA NASEP HAIHUAI HI" ci a mi ten a genkhak ding a kidop ding ahi hi.     

PASIAN HOIHSAK NATE IHSEP DING AHI HI. MAT:16;19b.                                  

KUPBEHNA
1. Hih Chin Baptist a kicih manin Lamka, Manipur, India a Tedim Kampau a zang te in a biakna pawlpi min dingin CHIN BAPTIST ASSOCIATION na ci ua , minamke/ tribe ading in TEDIM CHIN UNION, TEDIM CHIN YOUTH ASSOCIATION, TEDIM CHIN STUDENTS ASSOCIATION, TEDIM CHIN CULTURAL CLUB  ci-in na kivaipuak ua, Tedim kampau, ngeina leh tawndan te limtakin zui-in kemcing ua Manipur-a Zo minam sung ngeina a zui leh a keemcing hoihpen te ahi uh hi.
2. Zomi pen Tedim, Falam leh Hakha in liangko kikim-in i puak khopsa leh i puaksuak zawloh uh pen, Tedim kampau a zang te bek in i puasuak zo het kei ding hi.   
3. Tedim kampau a zang makai te pen Falam leh Hakha makai te sangin a moizawk man bek in Falam leh Hakha hong mudahsak ngingei uh hi.                                      
4. Tedim kampau a zang te sikhin vek bang hita le hang, i neih le lam le gou teng a luah ding te Falam leh Hakha hi. Tua ahih manin sanggam itna tawh Falam leh Hakha te it ni.                                              
5. I makai mawl te hangin ZBC panin Tedim kampau a zang te ZBCM a paikhiat ciangin Falam leh Hakha in ZBC pen “Chin Baptist Convention” in khek hi. Tua thu hangin Tedim kampau a zang te in “Chin” pen Dawimangpa sangin zong mudah zawzen hi.                                                                      
6. TBA, TTBA, KZBA leh TVBA teng paikhia in ZBCM phuan ua ahih hangin TBA kiheikik in MBC ah om hi. Tua thu hangin TBA ahi lo Tedim kampau a zang te in “Tedim” pen muthadah zathadah zen uh hi.     
7. Tua ahih manin sanggam aw, “Chin” leh “Tedim” na muhthadah, zakthadahna te panin kiheikik inla sanggam itna tawh na it ta in. Tua pen Pasian thu-um te gamtatdan leh a kilawm gamtatna ahi hi. Topa Pasian in thupha hong pia ta hen.

Courtesy: Zomi Lens
Share:

ZPCS PASTORS 2026-29 | POSTING


Kum 2026–2028/29 Sung Pastor Te leh A Umna Ding Munte

I. Office Ah
1. Rev. Zamlianpau – Sr. Executive Secretary
2. Rev. Mangmuanthang – Executive Secretary

II. Central Biel
1. Rev. Kapsuanthang
2. Rev. Khupkhansuan

III. Lentang Biel
1. Rev. Ginzalal
2. Rev. Suangliankap

IV. Lamka Biel
1. Rev. Kaimuanlal
2. Rev. Dr. Hangpi Manlun

V. Tuiningkuol Biel
Rev. Lamsuanthang

VI. Gunpang Biel
Rev. Khupsianlal

VII. Suo hlam Biel
Rev. Samuel Khamsuankhai

VIII. Zotang Biel
Rev. Ginlianmang

IX. Singngat Biel
Rev. Khamminlian

X. Tuivai Biel
Rev. Gouginsang

XI. Moreh
Rev. Thangboi Khuongsai

XII. Delhi
Rev. Kamminthang

XIII. Bengaluru
Rev. Joseph Doulunlal

XIV. Chennai
Rev. M. G. Nehlian

XV. Shillong
Rev. Semion Khamlianhang

Pro Pastorte leh A Umna Ding Mun Uh
1. P/P L. Kapmuanpau – Maukot
2. P/P S. Mangminlun – Saiboh
3. P/P T. Thangmuansang – Aina

Awhla 7, 2025
Pasianni
Khrist Jesu a um lungsim.

~ ZoSynfo
Share:

SYO-GHQ in Lulun Simte Kipaahpihna neihpih

Tunitaah tarik  7/12/2025 ni in SYO GHQ Lamkai te'n Unaupa H Lulun Simte in Aizawl, Mizoram ah Lelte Award 2025, Chibil Award (Simte) ava saangna tung ah kipaahpihna nei hi.

Mabaan ah kalsang ahung tawi seem theihna diingin  deihsahna SYO GHQ in laan hi.

Information & Publicity Department
Simte Youth Organisation(SYO)
General Headquarters 
Share:

Condolence: Nengkhanlam | S Phaiza

S. Phaiza a teng Unaupa Nengkhanlam S/o Pu.Thangkhankap in tuni date 7/12/25 4:45 am lak vel in atang ton mun ding ijot San ta hi anutsiat a insung mite ibiak Pasian in avan khamuan na toh hung khanuan sak ta hen RIP.
***
KHALVONTAWI Admin pih Pu Arish Haumuan sanggam pa Phamsa Nengkhanlam in ibiak Pasian lemgel na tawh tunia a taangtawn mun diing zuan a hung na beisanna tung ah KV Admin te'n ka dah pih mah mah un ka suunpih mah mah uhi. Tualeh i sanggam pa in anutsiat a inkuante, a u-le-nau, a khua leh veng, leh amah ngaina teng teng I biak Pasian in van khamuanna tawh hung khamuan sak ta he'n.

KHALVONTAWI W/A ADMIN


Share:

Bishnupur DC Flags Off 257 IDPs for Resettlement at Waroiching

In a major step towards restoring normalcy for displaced families, Deputy Commissioner of Bishnupur, Smt. Pooja Elangbam, on Thursday (4 Dec) flagged off 257 Internally Displaced Persons (IDPs) from the Leimaram High School Relief Camp for their resettlement at Leimaram Waroiching under Nambol Sub-Division.

During the ceremony, the DC said the return of the IDPs marks a significant and hopeful moment for the district, adding that it reflects a positive move towards building a peaceful society. She noted that the government has already released financial assistance to families returning home and that further instalments will be disbursed soon.

Reaffirming the government's support, the DC highlighted that Direct Benefit Transfer (DBT) assistance will continue for all returnees. She also urged the IDPs to use the financial aid wisely and extended her best wishes for their stable resettlement.

Emphasizing education, she said students will now be able to resume their studies from their homes. She also informed that Mission Vatsalya scholarship amounts will soon be credited, which will help improve students' opportunities.

Officials reported that 257 individuals from 64 families were sent back to their village during the flag-off. ADM Bishnupur Shri Toijam Opendro, SDO Nambol Shri T. Shyamkumer, and other district officials attended the event. At the resettlement site, SP Bishnupur Shri Th. Shangkar Deba supervised the security arrangements.

Later in the day, the DC, who also serves as District Mission Director of the Manipur State Rural Livelihoods Mission (MSRLM), distributed cheques worth ₹16.5 lakh to 11 Self Help Groups (SHGs) under the Shingel Nura VLF, Toubul. The Community Investment Fund was handed over in the presence of DMM Shri Angom Amarjit and district officials at the Mini Secretariat Complex, Bishnupur.
Share:

Junta Airstrike Kills 18 Civilians

Myanmar's junta regime killed 18 innocent people and injured more than 30 others in its latest airstrike in the Sagaing region.

A brutal airstrike by the junta forces struck the village of Marakaan, where villagers had gathered peacefully at a local café to watch a football match between Myanmar's national women's team and the Philippines.

The attack occurred around 1:00 pm yesterday (5 Dec)


in Tapeyin township, claiming at least 18 civilian lives and leaving over 30 critically wounded.


Shockingly, no clashes were taking place in the area between the junta forces and the local People's Defence Force at the time. The strike showed a complete disregard for human life.

This horrific incident further exposes a disturbing pattern: the junta is not just fighting armed groups—it is deliberately attacking innocent civilians. Such acts highlight the urgent need for accountability and global action against this inhumane brutality.
Photo/CJ
Share:

TSP Congratulates its Successful Members in Agniveer Selection

CONGRATULATORY MESSAGE
Lamka, the 6th of December 2025

On behalf of all the Thangkhal people, the Thangkhal Sinlai Pawlpi (TSP) General Headquarters, extends its profound congratulations to the successful Agniveer candidates:

1. Mr. Liansuanpau s/o Kamsomthang of Ngoiphai Village.

2. Mr. Thanghaumang s/o Khupmunthang of Ngoiphai Village.

3. Mr. Khupzalam s/o Nu Chingngaihnuam of Kamdou Veng Part IV.

4. Mr. Mangminlun s/o Khupmuanlal of Khuangmun Village.

Your discipline, dedication, and unwavering resolve have earned you this well-deserved triumph. This achievement stands as a testament to your perseverance, your commitment to excellence, and your readiness to embrace a path of honorable service. You have made us immensely proud, and the nation salutes your steadfast commitment.

As you embark upon this new chapter, may God be with you and guide your every step. May your journey be marked by purpose, honor, integrity, and excellence. We pray that your service brings glory to your family, our community, and the country you now stand ready to protect.

JAI HIND!

Sd/-
Secretary
Education Department
THANGKHAL SINLAI PAWLPI, GHQs
Share:

Pro Pastor 3 lahlutna leh Pastor 2 namdet in um

Pro Pastor 3 lahlutna leh
Mi 2 PASTOR DING IN NAMDET HIDING

A 22veina Zou Presbyterian Church Synod Khawmpi in October. 7,2025 Sun *Ordination Service* hun ah mi 2 pastor ding in namdetna nei in mi 3 Pro Pastor a sem ding in lahlutna nei ding hi.

PASTOR ORDINATION PIEH DING TE
1. Pro Pastor Joseph Doulunlal
s/o (L) Nengkhojam

2. Pro Pastor Semion Khamlianhang
s/o Pa Doujahau

PRO PASTOR A LAHLUT DINGTE
1. Pa S. Mangminlun
s/o Pa Chinkhenthang
2. Tv Thangmuansang
s/o Rev. Khamchinkhai
3. Pa L. Kapmuanpah
s/o Upa Kapsuan

AWLHA 06, 2025 || KIGINNI
Khrist Jesu a um Lungsim 
Share:

PASTOR TE & A POSTING MUN DING UH

A 22veina Zou Synod Session Seppatni ah Sutzop hiding

PASTOR TE & A POSTING MUN DING UH

Zou Synod Vaihawmna khawmpi December 5 &6,2025 sung 10AM - 4PM subg bawl hinanleh zaw ahilouziehin Seppatni 08,2025 (10AM) a sutzop hiding hi. 
*Kum 2026 -2028/29 sung Pastor te leh A umna ding munte u*
I. *Office ah*
1. Rev Zamlianpau, Sr. Executive Secretary
2. Rev. Mangmuanthang, Executive Secretary

II. *CENTRAL BIEL*
1. Rev Kapsuanthang
2. Rev. Khupkhansuan

III. *LENTANG BIEL*
1. Rev. Ginzalal
2. Rev Suangliankap

IV. *LAMKA BIEL*
1. Rev. Kaimuanlal
2. Rev. Dr. Hangpi Manlun

V.*TUININGKUOL BIEL*
Rev Lamsuanthang

VI.*GUNPANG BIEL*
Rev Khupsianlal

VII. *SUOHLAM BIEL*
Rev Samuel Khamsuankhai

VIII. *ZOTANG BIEL*
Rev Ginlianmang

IX.*SINGNGAT BIEL*
Rev Khamminlian

IX.*TUIVAI BIEL*
Rev Gouginsang

X. *MOREH*
Rev. Thangboi Khuongsai

XI. *DELHI*
Rev. Kamminthang

XII. *BENGALURU*
P/P Joseph Doulunlal

XIII. *CHENNAI*
Rev.M.G.Nehlian

XIV. *SHILLONG*
P/P Simeon Khamlianhang

*PRO PASTOR DINGTE LEH A UMNA DING MUN UH*
1. L. Kammuanpau, Maukot
2. S. Mangminlun, Saiboh
3. T. Thangmuansang, Aina

AWLHA 6,2025||KIGINNI
Khrist Jesu a um Lungsim

~ ZoSynfo
Share:

KSO GHQ Congratulates Newly Elected KIM Executives

The Kuki Students' Organisation, General Headquarters (KSO GHQ) warmly congratulates the newly elected executives of the Kuki Inpi Manipur (KIM), namely:

1. Pu Ch. Ajang Khongsai, President, KIM

2. Pu Henkhopao Haokip, Vice President, KIM

3. Pu Paotinthang Lupheng, General Secretary, KIM

4. Pu Lala Misao, Finance Secretary, KIM

5. Pu Janghaolun Haokip, Secretary, Information & Publicity, KIM

The Organisation extends its best wishes to the new leadership as they embark on this important responsibility of guiding and safeguarding the collective aspirations of the Kuki people.

The KSO-GHQ lauds the free, fair, and transparent conduct of the election, noting that the active participation of the Kuki cognate tribes reflects the community's unwavering commitment to unity, democratic values, inter-tribal kinship, and collective progress. The smooth and inclusive electoral process stands as a testament to the growing maturity and positive transformation within the Kuki Inpi Manipur.

The KSO-General Headquarters expresses confidence that the newly elected team will uphold the mandate placed upon them and work with integrity, inclusivity, and vision for the betterment of all.

Sd/-
(JOB MANTUANG ZOU)
Asst. Information Secretary
KSO General Headquarters
Share:

KIA won't stop at Sagaing Region

Dec 5, 2025 (CNI Myanmar) --- The Kachin Independence Army (KIA) is trying to gain control over the Sagaing Region. If KIA can control Sagaing Region, it will be able to connect Rakhine State, Chin State, Sagaing Region, and Kachin State—ultimately extending influence across the entire northwestern corridor of Myanmar.

Afterward, they may apply military pressure toward Mandalay and Magway Regions to block Tatmadaw offensives from reaching them.

With land access stretching from Kachin to Rakhine, KIA would also be able to use Rakhine's coastline to expand trade and diplomatic relations with Western countries.

Meanwhile, the Myanmar military (Tatmadaw) is trying to open a political exit by holding elections. Because of this, people are increasingly interested in the prospects for Daw Aung San Suu Kyi's release.

CNI interviewed U Khun Sai, who is involved in peace processes, regarding these matters.

Q: The U.S. ended TPS for Myanmar citizens, saying Myanmar has stabilized. Does this mean a policy shift toward the Myanmar military?

A: Everyone is thinking about this. People don't understand why the U.S. did this. The U.S. knows exactly what's happening in Myanmar—they have an embassy in Yangon constantly observing everything. There's no way they don't know.

So we can only guess. I could be wrong, maybe very wrong.

One possibility is that U.S. policy toward Myanmar is fundamentally tied to China. They say: "Washington's Burma policy is Washington's China policy." So this TPS decision likely has something to do with China.

Another point is that the U.S. has been observing the pro-resistance forces for more than five years now. Even until today, they haven't shown a clear, unified capability.So although the U.S. doesn't like Min Aung Hlaing, they may have to deal with him for now. And that may be influencing this decision.

I recall something: this year ASEAN countries were asked about their key security partners. Surprisingly, many said China.

But among ASEAN members that still consider the U.S. as a strategic partner, the top ones were Cambodia and Myanmar.

This is surprising because Cambodia relies heavily on China.Myanmar under Min Aung Hlaing was also listed.So, to counter China's influence over these two countries, the only powerful force they can use is the US. So that might be part of the reason.

Q: "Wa" forces allegedly halted weapons support due to Chinese pressure. MNDAA and TNLA also lost support and so revolutionary forces seem to be aligning more with KIA. Why can't the military suppress KIA?

A: KIA has a few unique advantages.

Geographically – Unlike the Wa, who rely entirely on China, KIA lies between China and India. That makes full Chinese pressure more complicated.

Dual-track approach – They fight the military, yet at the same time maintain channels for talks through intermediaries.

Since the 1990s, the Peace Talks Creation Group (PCG) in Kachin has acted as a mediator. So even while fighting, they're always in dialogue.

Relationship with NUG – They cooperate with the resistance but KIO as an organization doesn't fully merge with them. They keep diplomatic flexibility. Because they aren't 100% anti-Naypyidaw, they can maneuver more easily.

Q: If the military cannot sign a ceasefire with the KIA, how dangerous could the situation become?

A: I haven't fully evaluated that yet, so I won't make a statement.

Q: It appears KIA wants not only Kachin but also Sagaing Region. If KIA gains Sagaing Region, what could happen?

A: If KIA controls Sagaing Region, they will be closer to India.
Through Sagaing → Chin → Rakhine, they could improve international trade and foreign relations.

Kachin, like Shan, is a landlocked state, so access to the west would be advantageous.
I don't think they will stop at Sagaing Region—they will likely continue seeking influence in surrounding territories to improve their strategic position.

Q: If KIA takes Sagaing, would they become even stronger than now?

A: Yes, they could. KIA is not only politically cautious but also experienced in diplomacy.
If they maintain relations with China while also engaging India, the U.S., and others, their position could strengthen further.

Instead of envying them, we should learn from their approach.

Q: In the past, under U Thein Sein, even without the NLD in government, progress was made—including Daw Aung San Suu Kyi's release according to the agreement that the NLD would protest the by-election under the 2008 Constitution and the NCA talks.

According to the estimation of most people, the post-election government will include the current authorities only. If the NLD is no more, what kind of change might emerge in these armed conflicts?

A: The struggle nationwide isn't yet 100% unified. Many people still have hopes pinned on Daw Suu, which is why they aren't fully participating.
If Daw Suu were gone and NLD disappeared, the revolution could either grow stronger or psychologically weaken.

We'll have to wait and see which outcome happens.

Q: After the election, what should the new government do regarding Daw Aung San Suu Kyi and NLD?

A: What should be done is already known—U Thein Sein demonstrated it before.
But most likely, the situation will resemble the Than Shwe era: Daw Suu will only be released after the election.

If released beforehand, the election might become chaotic or collapse entirely.
So currently, it's unlikely they will release Daw Suu or NLD before the election.
And in any case, the military-backed party is almost guaranteed to win.

However, after the election results come out, there are various analyses about what might happen. One such analysis says the people of Myanmar might be fortunate—because a reform-minded government, similar to President Thein Sein's administration, could come to power, one that has a strong desire to implement reforms.

If that happens, some say the country could begin to improve again.

The second possibility is that Senior General Min Aung Hlaing himself might not take the leadership role in the government, choosing instead to remain as Commander-in-Chief, while appointing someone he fully trusts to lead the government on his behalf. In that case, it could be somewhat good. But it's not better than the first possibility.

The third scenario is that Min Aung Hlaing himself takes the leading role in government. If that happens, he would be holding both the military and political power at the same time. In such a case, our revolutionary side would have to continue fighting. Most people believe that this would push our revolution into an even more self-reliant situation. Unlike before, support from Myanmar people living abroad decreased, and if international assistance or recognition would become even more difficult to obtain, that would put tremendous pressure on us. It seems Min Aung Hlaing and his circle have already calculated these factors.

So, in this matter, we pray for the first scenario to happen. And we pray that the second and third scenarios do not occur.

Q: If, as many analysts believe, the third scenario eventually happens, would it be easy for the country to become stable?

A:If so, the struggle and conflict would have to continue.

Q: Regarding the current issue of Zha pian (telegram fraud), have you studied anything about it?

A: Not yet. But speaking simply, the issue of Zha pian also stems from our political failures—failures to reach agreements or to implement agreements. In 1947, we decided to administer the country under a federal system. But after General Aung San was assassinated, the federal idea existed only in name, and the country was practically ruled under a centralized system.

Because of that, the country became unstable and civil war began. With that came many consequences.

If we look generally, the first major issue was opium—groups building up their strength through opium trading. Later, not only opium but heroin production became a source of power. After that came methamphetamine, and now Zha pian is the latest development.
Therefore, unless we are able to implement the political agreements we originally made, these consequences will continue. Opium is harmful. Heroin is worse than opium.

Methamphetamine is worse than heroin. And Zha pian is even worse. If we leave things as they are, something even more dangerous than Zha pian could emerge in the future.

That is why, before it gets to that point, we must quickly work together to build the federal union we agreed upon in 1947. 
Share:

AGNIVEER CANDIDATES 🎉: To collect Calling Letter

To Collect CALLING LETTER in Rangapahar, Dimapur, Nagaland from Dec 8-12, 2025.

1. David Seiminlun Tungnung
2. Malsawm
3. Paobul
4. Thangminlal
5. Lallungmon
6. Sianlunsang
7. Jimmy
8. Kapmuanlal
9. Ngamthenhao
10. Thangtinngam Haokip
11. Kamkhogin
12. Seikhogin
13. Kaplunmang
14. Thanglianlal
15. P Thangmuanlal
16. Lamginlal
17. Moiminthang
18. M. Pauminlian
19. Kamliansang
20. Mangzoumuan
21. John Khai
22. John Chinauankhup
23. Pauzalian
24. Nicholas Chinhaulom
25. Khualneu
26. Luiz Khupgoulian
27. Khamzousiam
28. Khailianthang
29.

Must bring:
- Required documents (see picture for more details)
- Proper haircut. No beard.


Min giel khah lou aum leh kitheisah vai.

Congratulations, and best of luck! 👏🏻

🌎 THE PEOPLE Voices
Share:

Joint Tribes Council Appeal for Urgent Action


Share:

Vacancies in CAPF, SSF, Assam Rifels | Online Application Form

Online Application: 1-31 December, 2025
Total vacancies: 25487
ST Vacancies (Male): 2091
ST Vacancies (Female): 222


Share:

20 SAC Soldiers Killed, 22 Weapons Seized in Karenni Ambush Attack

Twenty SAC soldiers were killed and 22 weapons were seized in an ambush attack by local resistance forces in Konepaung village, Loikaw Township, Karenni State, on 4 December 2025.

The soldiers were travelling in a convoy when resistance groups attacked them. Earlier, on 10 November, SAC troops were also ambushed in the same area, suffering heavy losses.

According to a report from KNDF Battalion 12, the latest operation was a joint action by KA, KNDF, and PDF forces.

~ KV NEWS
Share:

MESSAGE OF THANKS TO THE BCF CHURCH COMMUNITY

The KSOB executives and advisors were honoured to participate in the 12th BCF Gospel Cantata cum Advent Christmas on 3 December 2025, following the kind invitation extended by the BCF Church. We are deeply grateful for the warm reception offered by the organising committee. We also convey our sincere appreciation to the BCF Church for proudly showcasing our traditional attires. It was heartening to see many members incorporating at least one namjem into their outfits, even as the focus remained on the worship of our God.May God bless every member of the BCF Church abundantly.

From the desk of
Information and Publicity Secretary
Mr. Seilalmuon Haokip 
Share:

Synod Khawmpi ah Laibu Tuomtuom Leithei

Synod Khawmpi mun ah Laibu tuomtuom  Biehinn mai ah leithei ding in umta hi.

1. Labu -₹300
2. Bible - ₹300
3. Nichin Thumna Puitu -₹200
4. Johan Hilchetna -₹100
5. Christmas Tangthu -150
6. Thuhantha -₹10
7. Calendar -₹50 per copy

AWLHA 06,2025 ||KIGINNI
Khrist Jesu a um Lungsim 

~ ZoSynfo
Share:

Food Theft Is a Crime Against the Poor

THE ongoing non-distribution of PMGKAY and NFSA rice in Churachandpur is not just a failure of administration; it is a serious wrongdoing committed against the poorest families. Government records show that PDS Agents have already lifted all the allocated rice, yet thousands of ordinary households receive nothing. This is clear evidence that someone is stealing food meant for the needy. The government must treat this as a crime. For years, the system has remained dysfunctional, almost dying, with no proper action taken. Even under President’s Rule, the old pattern of negligence continues, and no rice reaches the homes of those who need it most.

People in the district share painful stories that show how deep the problem is. One elderly man said he last received only 5 kg for his entire family, many years ago, and still does not know where the rest of his entitled rice went. Such voices represent the silent suffering of countless households. What good is a ration card if it brings no food at all? The government must urgently update, renew and verify all ration cards so that genuine beneficiaries are not left out. Meanwhile, nominated PDS Agents and distributors who keep perfect paperwork but fail to deliver must be investigated and punished. Their actions are not mistakes; they are deliberate acts of denying people their rights.

Today we see a government machinery that has failed to perform basic duties, lacking strong checks and balances. This failure has allowed corruption to grow openly. When official files say “distributed” but people receive nothing, it means the system has collapsed. The government must wake up and act immediately. Strict monitoring of agents, regular audits, and strong accountability are urgently needed. Food meant for the poor cannot be allowed to disappear. It is time for firm action, no more excuses.

***

Share:

Recent Posts

Popular Posts

Articles

SUBSCRIBE

Thangkhal Bible in Mobile

Mobile phone a Thangkhal NT Bible koih ding dan

Read Thangkhal NT Bible

JOIN KV fb

ZOMI FINS

PHOTO GALLERY

THANGKHAL COSTUMES
TBCWD TOUR 24-Sept-2022
Kulhvum Prayer

Blog Archive