ZOMI LE MEITEI (KATE) KIDONA TANGTHU: AD 369-1887

TAKAUNG khua kumpi Abihrasa a sih ciangin a tapa gol pen Kanrasagyi in a galkapte tawh Takaung khua pan lal khia-in Talawady gun (Chindwin) kantanin Kaletaungnyo ah Zasayu khua a sat hi. Tua khua pan ngitapanadi gun nisuahna lam Kyauhpantaung khua satin a teeng leuleu uh hi. Zasayu khua-ah Shan mi Komandaraja in kumpi a sep hun sung AD 369 kumin Meiteite in Zasayu khua (Bunglung) a sim uh ciangin Zasayu khuapi Teinyin ah a tuah uh hi. AD 416 kumin Komandaraja tapa Sawkantwe leh Mohnyin ukpipa tanu kiteng uh a, tua hun sungin Komandaraja ukpipa, Mohnyin ukpipa leh Pagan ukpipate kipawl khawm uh ahih manin Zasayu khuapi hong minthang mahmah hi.

Kawlgamah Sawmonit in kumpi a sep hun AD 1364 kumin Mohnyin leh Zasayu ukpite kisim uh hi. Sawmonit in tua a kisim ukpite gel simin a zo hi. Tua hun a kipanin Zasayu ukpi gam teng Kawlpi leh Meitei ukpite khutnuai-ah om kawikawi hi. AD 1752 kumin Alaungpaya in Kawlgam kumpi a sep ciangin Meitei gam leh Assam gam teng simin a zo kawikawi hi. Alaungpaya sih AD 1782 ciangin a tapa Budawpaya in kumpi sem a, AD 1813 kumin Meitei gam ukpi dingin Majit Singh koihin, Assam gam ukpi dingin Chandrakan Singh a koih hi. Tua thu Assam mite lungkim lo-in Chandrakan Singh ukpiza pan a kiasak uh hi. Tua thu Budawphaya in a theih ciangin Mahabandola paisak in Chandrakan Singh mah Assam ukpi dingin a koih kiksak hi. Tua hun a kipanin Assam leh Meiteite in Budawphaya kumpi tungah siah a pia uh hi.

Tua hunin England kumpi in India gam sung Siahgam (colony in nei khin a, England kumpi in Meitei mite leh Assam mite huhin Budawphaya siah a demsak hi. AD 1824 kumin England kumpi in Kawlgam hong sim a, Yandabo khua-ah gal kilemna a bawlna uh panin Kawl kumpi in Assam leh Meitei gamsung ki-ukna nawngkai sak theilo ding, tua gamte Kawl kumpi ukna pan suaktasak ding cih thute a hel uh hi.

Tua kilemna lai a bawl uh ciangin Meiteite in nidang hun Meitei gam teng deih kik in, Khampat gam Chindwin gun dong Meitei gam suaksak nuam hi. Tua thu-ah Kawl kumpi lungkim lo ahih manin gamgi enkik dingin AD 1831 kumin Kawl kumpi leh India kumpi tangmi Capt. Grant leh Lt. Pembaton-te Kindat khua-ah thu kikupna a nei uh hi. Tua pan Kale-Kabaw (Kawlpi leh Tamu) gam teng Kawl kumpi ngahsak a, a ki-uk zo nailo gamin ciamteh hi.

Kawl kumpi leh Meiteite gamgi vai a nawngkai hun sungin Tedim khua ah Pu Kam Hau a minthan mahmah hun ahi hi. Tua thu Meitei ukpipa in a zak ciangin "Kam Hau in hong simin ka ukna gam teng hong sut kha ding hi, ka gam hong suhma-in ka sim ding hi" ci-in thu gingsak den hi. Tua hunin Zomite midang ukna ah ki-omlo a, Pu Kam Hau uk lohna gamte-ah zong Zomi hausa ten na uk uh hi.

AD. 1850 kum ciangin Chandrakirti Singh in Meitei gam ukpi sem a, Zogam sim ding cih thu gingsak hi. Tua ciangin 1834-1850 hun sung Zomite in Meithei gam a hunhunin na sim zel hi. Meitei te teenna Mombe khua leh herraway khuate, Mualpi khua Guite Innpipa Pu Go Khaw Thang leh a pawlte in simin na uk hi. Meitei gam ukpi Chandrakansingh hun sung 1856 kum in Zomite in Meitei gam a sim kik uh hi. 1857 kum chiangin Meitei Ukpipa in Zogam Sim ding mi 1500 hong paisakin hong sim uh a, Meiteite in lel uh ahih manin Meitei gam Political Agent Col. Culloock in "Meitei galkapte meidawi lua uh ahih manin Zomite lel hi". cih thu "Manipur Expedition Against the Kam Hows," 1857 laimai 164-ah ciamteh hi. Hih kikapna pen khatvei kikapna ci-in kiciamteh hi.

1857 kum Meitei tawh kikapna-ah Tapei leh Tedim kikal galkapte van a puaksak khuate in khua khat ciangin Meitei lutang khat ta hong puak un ci-in Pu Kam Hau in thu a piak bangin Meitei galkapte Meitei van a puaksak khuate in Meitei lutang khat ta pu Kam Hau a puak uh hi. 1859 kum April kha-in Zomite in Meitei gam Shookono khua kiang Hankip khua sim uh a, a khua mei tawh halsak a, mi 15 that in, mi 45 te a neih a lamh teng tawh manin a ciahpih uh hi. Saitual khua simin mei tawh halsak uh ahih manin Meitei Political Agent in , "Aggression by the Sooties Reported in1859," lai sungah Zomite gamtat khengval hi ci-in ciamteh hi. 1856 kum Pu kam Hau in galmai pi a, 1868 kum Pu Kam Hau a sih ciangin Pu Za Tual in galmai a pi hi.

Hih nih vei kikapna tawh kisai in, Meiteite in a lungkim lohna uh Zomite tungah a puak uh ciangin Zomite in "Kong kap nawn kei ding uh hi", ci-in Col Mc. Culloch tungah kiciamna a pia uh hi. 1871 kum ciangin Guite Innpipa Go Khaw Thang in Meitei khua khat a sim kik hi. Tua hunin Lushei Vanhnuailiana-te leh Meiteite Meitei gam Cachal ah a kikap hun laitak hi a, Zomite in Luseite simin mi a thahte sung pan lutang 4, Meiteite a puak uh hi. Tua galmat lutang 4 a puak manun Meiteite in "Zomite pen gal cih ding lah hamsa, pawl cih ding lah hamsa" ci hi, cih thu "Relation between Manipur and Sooties Upto 1871" lai sungah kiciamteh hi.

Tua khit ciangin Meitei ukpi Maharaja in a gam sungah Lushei mi leh Zomite a lut theih loh nadingin gamgi dungah brigadier general Boucher leh galkapte a cingsak hi. Meiteite leh Lusheite kido kik veve uh a, gal kidona pan Meiteite a ciah uh ciangin Guite innpipa Go Khaw Thangte tawh Civu munah kituak kha uh ahih manin Pu Go khaw Thang manin Manipur thong sungah a khum uh hi. Pu Go Khaw Thang in a Tuktum at khia in Pu Za Pau zi, a sanggamnu Ning Vum kiangah a nuaia late tawh a khak hi.

Pu Go Khaw Thangte a kimatna tawh kisai-in Cachar mangpi Mr. Edgar in Zomite in eite hong huh khit ciangin a gal lui uh Lusheite sima pai uh ahih manin Go Khaw Thangte khah kikhuai hi ci-in a gen hangin Maharaja in khah kik nuam lo hi. Pu Go Khaw Thang a khah kiknop loh ciangin Kam Haute in "Kong koihkhong kei ding uh hi." ci-in thu zasak uh hi cih thu Capture of Kam Hau Chief Go Khaw Thang by the Manipur Contingent laimai 166 sungah kiciamteh hi.

Pu Go khaw Thang suahtak theih nading a ngen dingin 1872 April kha-in Kai Khual, Thang Zam, Ling Awi te Meitei gamah pai-a a nget uh ciangin Meiteite in "Kam Hau khut sungah ko Meitei mi sal-a nong matte uh nong piak khit mateng uh Go Khaw Thang hong khah kei nung" a ci uh hi. Kai Khualte a ciah khit uh ciangin Meitei ukpipa in Go Khaw Thang kiangah "Zomite hong simpih le teh kong khah ding hi," ci-in a zol hi. Pu Go Khaw Thang ut lo ahih manin, 1872 kumin a that uh hi. Pu Go Khaw Thang a sih ni-in nisuum, kha awkin valh ahih manin a zi Ciing Pum in ka pasal si ta hi ding hi ci-in, lungzuangin kapkap hi.

Pu Go Khaw Thang a sih ciangin Tedim Ukpi Pu Khaw Cin in, Go Khaw Thang ka gui nading uh Meiteite lutang 100 ka deih hi, a ci hi. Tua ciangin Maharaja in "1872 kum August ciang, Zomite khut sunga om ka mite lakhia-in Zogam ka sim kham ding a, a neih a lamh teng la in a gam ka uk ding hi" a ci hi. Tua bangin thu a gin ciangin India kumpi in kikap kido ding phal lo-in a kham hi.

Kai Khual makai-in mi pawlkhat Meitei gamah pai uh a, saiha khat leh Meitei mi 4 Maharaja a puak hi. Tua tawh kisai Meiteite in Go Khaw Thang tapa Sum Kam khah kik ding leh khah kik loh ding thu kana hong pai hi ding hi ci-in 1872 October kha ciangin ummawh uh hi. Kai Khualte Meitei gama a om sungin Col. Thomson in Meiteite leh Zomite kilem nading deihin hanciam mahmah a,1872 December kha ciangin Kai Khual in Zomite mat Meitei mi 26 a puak kik hi. Tua ciangin Col. Thomson in Meitei mi nong puak zah Zomi 26 ciahpih in ci-in thu a pia hi. 1873 January kha ciangin Kai Khual in Zomite mat Meitei mi 14 a puak to kik hi. Kai Khual kiangah Col. Thomson in "Meitei mite tawh na kilem nading uh thu kong ciamsak nuam hi" a cih ciangin Kai Khual zong a lungkim hi. Tua thu hangin Go Khaw Thang tapa Sum Kam leh Meitei e mat Zomi khempeuh khahkhia uh a, Pu Go khaw Thang guh tawh a ciah sak uh hi.

1874 october kha sungin Zomite in Meitei gam Kumsol leh Makong khuate simin a khua uh mei tawh a halsak khit uh ciangin leh pasal 170 a thahlup khit uh ciangin numei naupang 78 a ciahpih uh hi. Tua bangin Zomite in a simna in 1831 kum gamgi a kikhen lai-in Zomite tenna Mombe pen Meitei gam hong suak a, tua khua-a teng Zomite a kihawlkhiat man hi ci-in thukan Dr. Brown in a gen hi. Hih kisimna tawh kisai in Maharaja in phu lakhuai hi ci-in a gen ciangin Political Agent in zong lungkimpih a, Assam gam Menzi (Chief Commissoner) in zong a lungkimpih hi. India kumpi in Maharaja kiangah "Na gam sung na dal zawh nadingin a kilawm bangin sem in la, a muanhuai mahmahin sim in" ci-in thu a zasak hi, ci-in "Affairs from 1872-1875 policy to be perused by Manipur towards the Kam Hau" laimai 167 ah kiciamteh hi

Tua bangin India kumpi leh ulian tuamtuamte panpihna a ngah ciangin Maharaja in Zogam (Tedim, Tonzang) sim dingin AD 1875 kumin a galkap 3000 tawh hong kuan suk hi. Amah ki liansak lua mahmah ahih amanin agalkap mite in talin hong zawng suk uh hi. Khaici namkim hong puak suk a, agiahgiah na vuah tua hong puak uh khaicite hong suan pahpah uh uh hi. A do ngam kuamah omlo ahih manin a phak masaksak uh khuate hong lasuk pahpah uh hi. Hong paisuksukin Tonzang gam Tuikhiang khua-ah giahphual hong sat uh hi. Meitei gam pan hong kuan khiat ma-in, Maharaja in Pi Ciin Ngul melhoihna leh saiha tampi a neihna thu Pu Kam Hau sal taisuah Meitei mi Ebuasah tung pan na thei khin hi. Tuikhiang hong tun uh ciangin Pi Ciin Ngul a luppih masa ding leh saihate a tang ding kiseh khol uh cih thu a kizak ciangin Pi Ciin Ngul in a nuaia la na phuak hi
(a) Zang huisa leh lia ka sakduang, do tan sabang hawm ci
(b) A lawm nam aw gual aw e, na awi nam zin aw e." a ci hi.

A giah na peuh vuah hong puak suk uh Khaici Be, Meitei, leh singnon tuamtuam hong suan suk pahpah uh ahih manin Tua hun akipan, Be, Tangkun, Bal, cihte ei Zomite in ki thei pan suak hi. Tua gal simna dingah Taksatte Ngulngam akici pa makai dingin hong koih uh a, Tua pa in zomite' kiangah: "Tedim mite aw hong lut un, sum tawh sial tawh hong lut un, ka Lengmapa uh kuama zawh theih ding ci hilo hi. Meihol vive sai-in nei a, ama utna peuhah pai thei hi. Thau-in nong kap uh hangin na thau sung vuah tui hong ki vung dinga, nangkhau hong lengin na khut uh thakhatin hensa-in om ding hi." Ci-in kiko den hi.

Meitei galkapte Muanheng zangah kahto-in kiphual hi, cih thu a kitheih ciangin Tedim khua mite leh Sihzang mite gal cialin tuate a tun uh ciangin, Pu Za Tual in Sial khat a gawh hi. Hih hun laitakin Pu Kamhau si khin ahih manin Pu Zatual vaihawmin om hi. Mualbem khua a om Zapau leh Saizang khua a om Gawhpaute zong apawl agual tawh hong pai uh a, Tedim Kamhau' innpi-ah vaihawmna hong nei uh hi. Tuikhiang panin hong pai khia uh a, Nakzang phualpi-in hong nei hi. Nakzang panin hongpai khia leuleu-in Tuikawi zangah giahphual hong sat uh hi. Tua pan hong pai khia leuleu-in, Mawngken gam Mangcin mual leh, Suangsuang kikal teng giah phualin hong nei uh hi.

Tedimte numei naupang teng Mualbemah hong koih suk khit uh ciangin hih bangin vaihawmna pi khat hong nei uh a, "Bangbang hi leh sih leh sih man leh man khatvei peuhmah kap photphot dih ni, Ih thaulawngah tui hong ki vung takpi mah hiam, nangkhau hong leng takpi mah hiam, sin limlim dih ni, tua banga ih thaulawngah tui hong kivun a, nangkhau hong len leh lut lel ni,:" ci-in khensatna hong nei uh hi.

Tua hun laitakin Suangsuang nuai a luangsuk, Khuadai luipi dawnlui akici, Thangzang paitohna lam gei mualdungah galpanna to-in, gap panna phualpi bawl uh hi. Ni 19-2-1875 ni a kipan ni sagih sung, kido dingin kipang tuak uh a, a kikap masa ngam omlo uh hi.

Zomite in zong galte in mi tam hong sa-in, hong kihtak nading ci-in ciimtangmual leh Leitawhtan mualdunga om Taaksing maite leu-in nitak simin halkuang zel uh hi. Meiteite' kiangah "Nong kap uh leh ka thopi um uh ka hong ding uh a, ka thote uh kong petsak ding uh hi, ka khuasiam un hong panpih ding hi" ci-in thu a khah uh hi. Meitei galkapte phualpi tengah Vaka tampi om a, tuate a ham ciangin "Tak, tapa" ci a, a ham Meiteite in "Zomite siam in Ka pa tapa" ci hi, ci-in Meitei galkapte a lau pian pah uh hi.

Tua bangin kuamah kikap ngam lo-in a om uh a sauvei ciangin Pu Za tual leh Pu Eng Tuangte in Meiteite a etsim uh leh Meitei galkap Mangpa Suangsuang tunga galvil a om, a muh ciangin Pu Za Tual in "Ka van sangdim biak, sangnel saitaak ka biak, Nipi khapi in na thei in, Saipi, Zangsial, Dokhen ka thahna, ka thau lawng in na thei in" ci-in minsial kawmin Saheimual pan a kap leh Meitei galkap Mangpa kha-in guitui sung a kidenna hi. Galkap Mangpa a kaplupna tawh kisai-in Pu za Tual in a nuai a la na phuak hi.
(a) Hang kisa-a sakciang Teimei, Keimah bang hang phuk ing e
(b) Keimah bang hang phuk ing e, Gun lui-ah nang bang diang e."

Nangkhau lah lenglo, thau kuangah tui a kivun loh ciangin Meitei in hong khemna uh hi, ci-in zingsang tungin lawptakin, galphawng dingin Mualbem, Saizang, leh Tedim sung panin pasal lum leh tei tawi thei peuhmah in va delh huanpah uh a, a galkap mangpa lah si khin ta ahih manin, Meitei te'n do ngam vet nawnlo-in atai mang uh hi. A taina-ah tuunpi kua sikkha ahih manin Tuunpi in a deh hi. Tua ciangin Zomite in a Thopi uh hong khah uh ci-in a lau semsem uh hi. Leeng Mangpa kizawnna Taal leh van tampi nusia-in taimang uh a, Meitei gun a tun uh ciangin gunpi kawn tawh a kantan uh hi. Lau lua-in kawn tungah a lomlomin pai uh ahih manin guntui sungah kia a, a si leh Zomite thahlup 2000 bang pha a, 1000 bang bek Meitei gam tung kik thei hi. Hih Kikapna-ah Zomite in Meiteite' thau 287 ngahkhia uh a, Meitei galkapte Tapei lui dong notto suak uh hi.

Tua khit ciangin Meiteite leh Zomite kizopna sia semsem a, Zomi nih Meitei gam Mugeah khua-ah pai-in Ukpipa Bomyam kiangah Meitei mi kimante hong la in ci-in a zol khem hi. Bomyam in a kikhem lam thei kha lo-in a mite nih tawh na pai pah uh a, Zogam a tun uh ciangin Kai Khual leh a pawlte in na kap uh hi. Adangte kap lum thei napi, Bomyam a kap uh ciang a thau suak thei lo ahih manin amah a suakta hi.

Tua hun laitakin Lushei gamah Mautam kial hong tung a, Lushei gam a teng Vaiphei mite' gilkial dangtakna thu a zak ciangun midang sang hilo, ei mau u leh naute vive mah ahih manin huh leng hoih ding hi," ci-in Tedim, Saizang, Mualbem, Sihzang, vaihawmin, pi uh a, Vaipheite a khua ciat vuah teng sak uh hi. Sialkal mite, Vaipheite Tedim hong tun uh ciangin patkol leh muiphei bawl thei uh ahih manin tua hun akipan Tedim gamah, nikten peunsilh a beisa sangin ahoih zaw kinei zo zaw deuh pan hi.

1877 May kha-in Zomite in Meitei khua khat na sim leuleu uh a, mi 22 a that lum uh hi. Tua banga a simna un Meitei gam a om Kuki mite in Zomite a sim manin a thuh kikna uh ahi hi. 1878 kum ciangin Zomite in galkap tampi tawh Kalichai vuam (Kule-valley) sim uh a, Col. Johnston in Zomite kiangah kilem nading thu gen nuam ahih hangin Zomite a sam dingin Zogamah kuamah pai ngam lo hi, cih thu "further Kam Hau raids on Manipur territory" laimai 170 ah kiciamteh hi.

1877-78 kumin Zomite inn 2000 bang Meitei gamah lal to uh a, tua mite Maharaja in Meitei gam nitumna khanglam Moirang khua kiangah a tengsak hi. Tua a ten sakna tawh kisai-in Col. Johnston in "Kam Hau mite hi bangin Meitei gam a hong tennop uh ei adingin thu hoih hi" cih thu "Migration of the Sooties into Manipur" laimai 187 ah kiciamteh hi. Zomite in Kawlte tung pan a ngah thauvui thautang leh thau tampi nei uh a, Zogam sungah a tha khauh mahmah galkap tul 2 bang om a, 75% bangin thau nei ding hi, cih thu "The North East Frontier og Bengal" laimai 163 ah na ciamteh hi.

Tua khit Meiteite in Go Mang (Guite) leh Thang Gote manin Phaipi thong sungah a koih hi. Tua thu Pu Za Tual in a theih ciangin tuate honkhia dingin a pai hi. Tuivai lui-ah giahphual satin, Maharaja kiangah "Na mi matte hong puak in" ci-in kamtai a sawl hi. Maharaja in Pu Za Tual kiangah "Nong zawhsa ka hih uh teh Phaitualah hong pai in" ci-in a samsak hi. Pu Za Tual pai nuam lo ahih manin Maharaja in a mi matte gel puaksukin, Pu Za Tual 1872 kumin sial khat a gawh hi. Tuate a hotkhiatna tawh kisai-in Pu Za Tual in a nuaia late a phuak hi.
(a) Phung ka nuai nan, gual ka nuai nan ka tong nemsak zel ing
(b) Phaitu a henkol khai te zong luai nau bang sut zal ing e.

Meiteite in Pu Za Tual a sial gawhna mun ciaptehna-in suangtungah lai atin lei sungah a phum uh hi. England kumpi in hong uk hun 1894 kum January leh February kha sung Mr. Carey in India leh Kawlgam gamgi hong khensak ciangin Meitei mite in tua suang kiphum phongkhia-in, "Hih mun ka gamgi uh hi" ci-in a gen uh bangin tu dongin gamgi kip suak hi. Tuivai lui pen Pu Za Tual leh Maharaja galkhenna ci-in ki ciamteh hi.

1. Go Khawthang leh Meitei Raja:
A tung a ih gensa mah bangin 1821 kumin Tedim khua-ah Go Khawthang a suak hi. A gol ciangin apa Mangsum tawh hawm leh genna-ah kamkum khawm thei a hih manin, Mualpi khua atun khit uh Mangsum a sih khit ciangin, apa' za leh gamh a luah hi. Hawm leh gen siam ahih manin a khua atui in zong a zahtak hi. A gol ciangin Losau Guite innpite' tanu Cingpam a zi dingin apa in a pi sak hi. Apa' sih khit ciangin Mualpi khua-ah hausa sem a, tua hun laitak mahin Mualbemah asanggam nu' pasal Sukte Zapau leh atate, gal leh sa-ah minthang uh a, Sihzang gamah Khuppau leh atapa Khaikam, Saizang khua-ah Sukte Gawhpau leh atapa Thuamthawng, Tedim khua-ah Kamhau leh atapa Khuacinte, gal leh sa-ah a minthang mahmah uh hi.

2. Meiteite in Tedim gam sim dingin zawn:
Tua hun laitakin gal leh sa a minthang mun tuamtuamah tampi om hi. Tua bang hun laitakin Meitei lengmangpa' kiangah a gam mite in, "Paihte in hong simin hong that den uh hi," ci-in a ko uh hi. Tua thu' hangin Meiteite in Paihte hong sim sawm hi. A hi zongin Mualpi khua simlo-in pawl dingin a zawt sawm uh hi. Mualpi a tun ma-in kamtai sawl a, "Paihte makai pipa aw, Tedim khua a teng Sukte va sim ni," ci-in kam nem tawh zolin a pawl bawl uh hi. Bang hang hiam cih leh Mualpi pen kulh tawh muanhuai takin ki umin gal panna hoih takin kibawl ahih manin zawh ngaplo uh hi. Tua ciangin Go Khawthang in, "Tedim a om mite pen ka sanggamte vive uh a hih manin ka sim ngei kei ding uh hi," ci-in kamtaite a ciah kik sak hi. Meiteite paisuk suak uh a, Tedim khua a kigal muhna mun nangcin mual dungah pang uh hi.

3. Go Khawthang clothe munpi-ah hawh:
Tedim gamah mi minthang a tam zui-in khat leh khat gal leh sa-in kido uh a, tua banga gal leh sa a tam ciangin Go Khawthang' zi Cingpam in apasal' kiangah, "Mallam a ih sanggamte tawh ih om napeuhah omkhawm thei le hang ut hang, amau ong ciah suk kei ding uh leh ei kikhin to ni," ci-in gen zelzel hi. Tua ciangin Go Khawthang in zong apai ciangin bangmah buaina a om loh nadingin Lunvum palai-in nei a, Meitei lengmangpa' gei-ah saiha khat leh, sumeng kuang khat a pia kholsak hi.

Ni khat ni ciangin Go Khawngthang in a galkapte tawh a thau neih teng kengin, a zin khia hi. Ni khat a pai khit uh ciangin a zan giahna panun amang uh sia-in lungnuam lopipi-in apai uh leh, Lampi-ah gulpi vom khat in lam na khakin, aki khung henhan takpi hi. A tonpih uh Thahdo pasal khat in, "Pu aw, gulpi lamkhak ih tuah ciangin ih kamsia thei hi, ciah kik mai ni," a ci hi,. Ahih hangin Go Khawthang ki pasal sakin pasal khualzin tupna tunglo a ciah kik ding pasal vai salo a hih manin, pai teitei uh a clothe munpi Losau innpi a va tung uh hi. Go Khawthang in a zinna vai teng kuppih pah hi. Innpipa pen sim gam a asanggamte zuan a atai loh nadingin Meitei mangpa in thau lawng 12 tawh na kho khol khin zo a hih manin sim gam zuat ding a ut kei hi.

4. Go Khawthang Meitei Mangpa in man:
Clothe munpi panin a ciah kik ciangin Thanbungah Meitei lengpa tawh akituak uh hi. Guite pawl in a letsong puak uh muangin bangmah hong cih ken teh, ci-in a va nai uh hi. A mau' lametna bang lo uh a, Meiteite in a na mat bawl pah uh hi. A hi zongin zol bawl uh a, gal ih simkhawm ding hi, ih thautang a kibat kei leh galsimna-ah haksatna om kha ding ahih manin na thaute uh hong ap phot un,"a ci hi. Go Khawthang ten zong um uh a a ap takpi uh hi. Guite' thau teng a et uh ciangin meiteite' min vive na ki gelh a hih manin a matnop tha uh suak semsemin, Go Khawthang sikkol a bulh pah uh hi. A naupa Kamlian leh Dong ai zong amat bawl pah uh hi.

5. A thong kiatna:
Thanbung panin pai khiatpih pah uh a, thong sungah a unau-un a khum uh hi. Go Khawthang in a mite' kiangah, "A cimawh hi khin hang in a tai theite na tai unla, ih omzia teng inn lamte na zasak un," ci-in a vaikhak hi. Meiteite in a sam tuktum tansakin tua sam Go Khawthang in hoihtakin henin amite pia a, "Hih ka sam inn lamte na piak sak un," ci-in la a phuak hi:-

Ni tumin zanglai-ah nilim sung dildial a muh ciangin, alawmte nih kiangah la gen a,"
(a) Sunni tum e, zanglei sawl bang mial ta e, lawm aw tun siang lam ih zong mawh ding bange
(b) Tuklu besam zua tawh bang sem zo hange, lal hen zatam tuai lian aw na sial nam aw,

A lawmnu' phuah:
(a) A tui pianna van simnuai suang dang nuai pan, ngaih zalna galin hong don dih ve ninge,
(b) Henkol khaina sing nenah suangdang nuai pan sunni vontawi tang gual kumkhua kheng lange," a ci hi.

Thong panin a taikhia pawl khatte suakta uh a inn a tun uh ciangin hih bangin la na phuak uh hi.:-
(a) Pham khial gualtong sang inge to inn vumah zatam gil al bang amang ta ding di hi e,
(b) Khua mual tulta kai lel a, zangva tong luang to inn vum pan zatam thamna mel nong muh sak hiam ci'nge," a ci hi.

Tua zawh ciangin mitei pawl khat paisakin Meitei lengpa kiangah, "Lengpa aw,nong hehpihna-in ka pu uh hong khahkhia kik hoh in, saiha leh sumeng kuang khat hong pia buang hilo ka hi uh hiam," ci a a va thum uh leh Lengmangpa in, "No uiha leh no va-ak kuang ke'n thei kha ngei ke'ng," na ci hi. Tua ciangin Lunvum in hong piak saklo hi ding hi ci-in a kan uh leh, na pialo takpi a, heh mahmah uh ahih manin Lunvum sim pahin that uh a angawng tannin a ai uh hi.

6. Go Khawthang' sihna:
Go Khawthang thong sung panin a sih khit ciangin Meitei lengmangpa in thu zasak pah a, "Na ukpipa uh si hi, a luang na deih uh leh hong la un," ci-in a avai khak hi. Tua ciangin a luang la uh a, Churachandpur (Lamka) khuapi sung salvation Army biakinn gei Manipur Ex-Servicement inn pan ni suahna lamah kivui hi. A u anaute in mual suang bawl sak uh a, akhut leh akhe sikkol bulhin kisuai hi. Hih mualsuang a nutsiat ding ciangun la phuah uh a:-
(a) Phung maang va bang na tuanna zang lei dawhtam melin mu'enge,
(b) Pheipung suan lai nem ing e, zinlai lak loh lamtui lunmang zanggamah vai tham aw e.

(a) Lun na duan zil ih gam zangah ciaulum suangin po hi e,
(b) Namcih in lam bang vel hen aw, henkol khai a lawm nam aw," a ci hi.

Go Khawthang si hi cih thu a kizak hun khat lai-in, ni mialin khimzing ding bangin leisung ganhing neute, khuangbaite khuag kelkel uh a, lungzuan huai mahmah hi. Tawl khat khit ciangin ni dawkin a tang kik hi. Tua ni-in Go Khawthang' zi Cingpam in alunglenna la sa-in:-

Khimzin ma nisut laitakin nisum a Mualpi khuate in tuni-in thu lamdang khat piang ding hi," a ci uh hi. Bang hang hiam cih leh tua hun laitakin mite in, "Guite innpi asih ciangin nisum hi," ci-in a ciamteh uh hi. Tua tawh kizui in ih neu lai-in zong ni a sum ciangin, "Ni sum e,kha sum e, hausa si vak mang si vak," ci-in naupang la-in kisa-in innka-ah ih awng luailuai thei hi. Go Khawthang' sih ni-in Mualpi khuate in zong la na phuak uh a:-

Go Khawthang' sih ni-in Phaipi khua tungah nidang a aham ngeilo vasa khat ham thei zel hi. Tua vasa in, "Ama" a cih ciangin mi khat si a, "Mama" a cih ciangin mi 4 si hi. Tua ciangin Meitei lengpa zong patau-in Ningtho Go Khawthang ih biak kei leh den ciangin agau ih thuak zo kei ding hi," ci-in a mualsuang gei-ah mawng khat suanin tua mualsuang bia uh a, "Awa lal Ningtho Hanuman Meitei Ngakpa" ci-in minlawh uh hi.

Meitei panin Sumkam inn a tun kik ciangin, a pa' hawm leh gen zomin a vaihawm hi. Apa' suahtak nadingin Meitei lengpa' kiangah tam veipi a thumthum hangin ngah zolo hi. Hih thu' hangin Meiteite' kiangah phulak asawm gige hi. Thauvui, thautang kigingin khuakhat khit khua khat abanbanin va sim kawikawi a, mun tuamtuam a zo hi. Tua banga gual azawh ciangin hih bangin la na phuak hi,:-
(a) Lung ka hehna zang leitung teng kaih bi bang zial nuam inge,
(b) Kaih bi bang zial zo inge, malo bang hial zo inge,

(a) Ka thah khua hong en ve vua khuakim gual aw, zanglei dawh ka tam hi e,
(b) Zanglei dawh tam tungah aw, sumlu bing bang khai inge

(a) Henkol khaina zanglei dawhtam gual aw bel bang vel veh aw,
(b) Gual aw bel bang vel ve aw, zanglei dawhtam lung ka hehna khuamual tulta nahneu dawnah zang sunni ka awi sake," a ci hi.

7. Mualpi khua nusia:

Sumkam te in Mualpi khua a nutsiat ding uh ciangin gal panna kulhpite susia uh a, a tuinekte uh lei vukin a ci khukte uh vuk uh hi. Tua hunin Mualpi khua inn 400 pha a, a vek vua thakhat a a din khiat uh pen alamdang a kigen thu khat a hi hi. Tua banga Mualpi khua anusiat uh ciangin, Sumkam' nu Cingpam in hih bangin la na phuak hi:-
(a) Khuamual lum suang cialsuan dawhtam tungah e, kiang kamkei va bang tuanna, 
(b) Sang leh lal mang va bang tuanna geltui bang sai ding aw e,

Sumkam' la:- 
(a) Pupa saisat khua minthang aw, ngailo bangin tuang nu sia'nge, 
(b) Vangla zua sel ningzu gel cing kopin mu bang ngai na'nge," a ci hi.

8. Tonglawnah Sumkam:
Mualpi khua panin Mal gam zuan dinga Meitei lengpa' tungah phalna a nget laitakin Meitei lengpa in, "Kamhau' lutang nong puak kei uh leh kong phal kei ding hi," ci-in na ngen ahihmanin Tonglawn a tun uh ciangin a sila nu uh thatin, "Kamhau lutang kong puak uh hi," ci-in a sila nu' lutang a va pia tangial sam uh hi.

9. Sumkam leh Meitei lengpa kilem:
1874 March kha sungin Sumkam Meitei lengpa kiangah pai-in kilemna bawl uh hi. Tua bang a a kilem uh ciangin, Meitei lengpa in zong Go Khawthang tawh a mat khop uh saltang lai teng a ciah sak hi. Asite' guh sia zong phong kiksak a, amin ciat tawh a ciaptehna bangin puan tawh a tun uh hi. Tua banah thau, teipi, Namsau, Thalpi, leh Lumte zong a pia kik hi. Khuttawi letsong zong pia a tuate in:- Nai, Khainiang, Temtep, Sahang puan, dak, zamte, ahi hi. Khua tuamtuam pan a pai hausa dangte zong letsong khat tek pia a Sumkam in Saiha khat tawh lungdam a thuk hi. Tua bangin guhsia dang teng a ngah khit ciangin Lamka a ki phum Go Khawthang' luang zong phongkik uh a, a guhsia a pua uh hi. Tonglawn a tunpih ciangin Cingpam in a kahla-in:-
(a) Ka kiang pa aw dingdiang aw e, zang kam no bang eng aw e,
(b) Zang kam no bang eng aw e, bazalin huai ve ning e," a ci hi.

Sumkam ing zong la na phuak a:-
(a) Zang lei tuan ngil kei hinge, sumlu vai puanin pua'nge,
(b) Sumlu vai puanin pua'nge gual aw na tai kim nam aw,

(a) Kimpih sai bang satna munah zua thang kiaklou suak aw e,
(b) Tu a ngaihsial ih banna aw, ka zua lal nawh na hi e," a ci hi.

Tonglawnah sawt veipi a om khit uh ciangin cina luna-in tampi om uh hi. Tua ciangin Sumkam in hih Tonglawn mite pen ih pu ih pa in dawisiam, bumsiam,a a na gen uh a hih manin hong bum uh hi ding hi, ci-in lal khia leuleu uh a, Siingtam khua a tung uh hi. Tua khua-ah a om sungin kialpi tung a, annek tuidawn haksa lua ahih manin Sialbu khua-ah a kisuan leuleu uh hi. Sumkam pen Sialbu khua-ah si a, tapasal 1. Thangpau, 2. Lian Khawzam, 3. Lian Khawsum a nei hi.

Guite tangthu tampi om lai hi ta leh, a thupi zaw deuh teng kanin ka tei khiat ahi hi. A kicingin Guite khang tangthu sungah et theih dingin om hi.

By:- Guite Khangthu
History of Guite
Zogam Zomi thugil tuamtuam 

Courtesy: Muancing laibusal
Share:

National SC-ST Hub Conclave is held


CCPUR, SEPT 02 (DIO) – To promote entrepreneurship and make development reach all sections of society, especially the marginalized groups, including SC/ST entrepreneurs, National SC-ST Hub Conclave is held today at EBC Gospel Centenary Hall, New Lamka, Churachandpur. The conclave is organized by the Ministry of Micro, Small & Medium Enterprises (MSME), Government of India along the lines of the Public Procurement Policy, 2012.

Speaking as the Chief Guest on the conclave, Shri Bhanu Pratap Singh Verma, Hon’ble Union Minister of State for MSME, highlighted the NSSH schemes and other schemes of the ministry.  He stated that the National SC/ST Hub (NSSH) would provide professional support to the SC/ST enterprises and work towards the development of new entrepreneurs to participate in the public procurement process leveraging on the ‘Stand up India’ program. The minister also assured that support and mentoring services will be provided to selected entrepreneurs by industry experts, CPSEs, and incubators.

Highlighting the achievements of state government through this program, Smt. Nemcha Kipgen, Hon’ble Minister of textiles, commerce and industry department and co-operation, the government of Manipur, expressed her anticipations that this conclave will improve the lives of many people belonging to SC/ST communities and will play an integral role in the development of the state and the country’s economy.

Awards were given to the top three entrepreneurs and stores were set up to showcase the numerous products of different entrepreneurs in the state.

It may be mentioned that the National SC/ST Hub is an initiative of the Government of India targeted towards developing a supportive ecosystem for SC/ST entrepreneurs.

Shri Sharath Chandra Arroju, Deputy Commissioner, Shivanand Surve, SP, and officials from different government departments attended the conclave apart from entrepreneurs and other beneficiaries

Share:

14 Channa KSO MUMBAI in SOCIAL MEET Lolhing tah a ana mang

Mumbai, Sept.1, 2022 --- Janhi 31st August, 2022 (Wednesday) nikhon, Asha Kiran Hall , Goregaon


(East) mun'a Kuki Students' Organisation (KSO), Mumbai vaisaina noi'in  "SOCIAL MEET 2022" chu lolhing tah in manchai ana hitan ahi.

Hiche KSO Mumbai " SOCIAL MEET" ahin melthah (freshers) liemna le invited Artists hoa kon lasahna chule adang dang anamang uvin ahi. Ng. Toilou Misao,  Secretary, Cultural & Info. in aseinan, Kum chesa 2020-21 sung hi Covid-19 Pandemic jeh in KSO Mumbai in Social Meet ana kigoung dohthei pon, hi jongle tukum hi ahopsoh dinga kimang ahi, tin aseiyin ahi. Chule aman aseibe nan KSO Mumbai akon Freshers mi somni le nga(25) ahin, Mipi kikhom doh jat hi (150) vel aphai tin aseiben ahi.

KSO Mumbai " SOCIAL MEET 2022 " kin kimanna achun Pu Pauliankap Suantak, Commandant, CISF, Mumbai International Airport, Pu Thanggou Misao, Chief Manager, SBI Corporate Centre, Mumbai, chule Dr. Hemkhothang Lhungdim, Professor & Head of Dept. Public Health & Mortality Studies, IIPS, Mumbai ho chu Jin-gun, Jin-jaum le Kin-neipa in apang uvin ahi.

 Know more about KSO Mumbai?

 KSO MUMBAI Executive Members for the terms of 2022-2023

 Advisor      - Pa John Neihsial

President  - Shonkholen Mate

General Secretary - Seigunlien Khongsai

Finance Secretary - Shominlun Lhungdim

Sports Secretary - Satlenthang Lhouvum

Education Secretary - Lhingnunching Lhungdim

Cultural & Info Secretary - Deitoilou Misao

 ~ BeingKUKIMedia


Share:

SAFF U-17 football player

KUKI CHAPA KHAT U-17 NATIONAL PLAYER ADIA LHENDOH HUNG HI

LAMKA, SEPTEMBER 1: Kholmun, Churachandpur, Manipur vangkho akon (L) Pa Thangsei Haokip leh Nu Nengneilhing Haokip chapa (alichanna) Gl. Mangminhao @Obed Haokip chu ahunglhung ding gam sagi kitetna South Asian Football Federation Championship (SAFF), Gold Cup a kichem din (under 17 age group) National Player a lhendoh ahung hitai. 

Hiche SAFF Gold Cup hi Sri Lanka munna ahunglhung ding Sept. 5-14, 2022 sung chelha ding ahi. Chule Mr. Mangminhao @Obed Haokip hin tuni SAFF, Cup um nading mun Sri Lanka jon in avaikon dohtai tin thusoh akimun ahi. 

Hetthei khat chu, Gl. Mangminhao @Obed Haokip hin tukum 20 February, 2022 achu All India Football Federation (AIFF), Trials peh dia Gao ana jot ahitai. Hiche Trials akonna Under 17 age group India National Football Team dinga (selection) ahinmu ahi.

Mr. Mangminhao @Obed Haokip Short Biography

Name : Mangminhao @Obed Haokp
Father Name : (L) Thangsei Haokip
Mother  Name : Nengneilhing Haokip 
Age : 16 years (2006)

Education Qualification : Class X ( Radha Krishna Foundation, Ccpur, Manipur)

Football Academy : PEH LUM LAMHIL LOM (PLLL), Football Academy, Churachandpur, Manipur ( Year - 2020-22) 
PLLL Football Academy coaches : Savio N. Haokip (Coach) , Lalcha Kipgen (Coach), Jangkholen Haokip (Coach & Owner PLLL) 

Football Trials Ache naho :
i) Lamlong Artificial Turf, Imphal (October 31st to 1 November 2021) Conduct by : All India Football Federation (AIFF)
ii) AIFF tranining centre, Margao, Goa (20 February to 31 August 2022)

Selected : National Football Team U-17 (2022- Till date)

Source: BeingKUKIMedia

------------------------------------------------
Tahchapa: Mangminhao Haokip (@Obed)

Sri Lanka a  Sept. 5-14, 2022 sung a um ding SAFF under 17 age group a National player selection na a chun Tachapa Gl. Mangminhao Haokip (@Obed) jong lhendoh in ahung jaove.

Amahi Kholmun vangkho, Ccpur a (L) Pa Thangsei Haokip leh Nu Nengneilhing Haokip chapa ahi. Tupet a hi AIFF tranining centre, Margao, Goa a aum jing lai ahi.

Ahung maipah jing na ding in best wishes ana bolcheh ute.
Share:

RPZI PRESS COMMUNIQUE


Lamka 31st August 2022: On the occasion of the Tribal Unity Day – 31st August 2022, the Research & Preservation of the Zo Identities (RPZI) paid tribute to the 9 martyrs who gave their lives for the cause of the tribals in Manipur. Today, we remembered their selfless sacrifices and prayed that their blood will not go in vain.

7 years ago, the passing of the 3 Bills blazed up the Lamka town which resulted in numerous collateral damages which were unfortunate. 9 souls lost their lives, many were injured and innumerable properties were razed to the ground. This is the consequence when the government mishandled an issue and the representatives of the people became a mute spectators.

Today we have a similar case in regards to the park at Chivu. The construction of the Chandrakirti Park_ is based on distorted history which claims victory of Chandrakirti over 4 Lushai chiefs and the subjugation of 112 villages. Also, Chivu is the location where our principal chief Goukhothang Guite was captured and later died at the hand of Chandrakirti. So, if we allow this park in the name of Chandrakirti, it would mean we agreed to this false victory and consent to the glorification of the person who was responsible for the capture and death of our principal chief on the very soil he was captured.

We don't want the incidents of the 3 bills to be repeated. We have offered the government an amicable solution by proposing the name of the park to be called CHIVU PARK without the controversial name Chandrakirti.  We requested the government to correct the fabricated history written in the Chivu Stone Inscription to avoid hurting the sentiments of the Zo people. With the fulfillment of these proposals with a Memorandum of Understanding (MoU) signed, the government can go ahead with the inauguration of the park. However, if the government goes ahead without considering these proposals, the government will invite the rage of the people and the repetition of 3 bills cannot be overruled.

The government is well aware of the solution to the Chivu issue. It is up to them either to solve it or choose not to. Our tribal representatives should speak up for this cause to help in solving the case, otherwise, they will be considered as ignoring the cause of the people.

Issued by:
Information, Media & Publicity,
Research & Preservation of the Zo Identities (RPZI) 
Share:

RPZI pays tribute to tribal martyrs

Tuni Tribal Unity Day - 31st August hun ah i nam leh gam a dia a hinna uh ana pia Martyr mi 9 zahna RPZI heututen Tribal Martyr Park ah va nei uhi. 
Share:

Bhaichung requests Northeast support

Share:

ADC Delimitation Sub-Committee Formed

Share:

Hill Areas Committee: Resolution


 

Share:

KUKI HON SAJAAM AHOMMU

 Excerpt from the Book HISTORY OF MANIPUR by Late Pu Ngulkhohao Lhungdim 3 times MLA from Saikot Constituency 1974-1989 

(Part-2)


CHUTICHUN solam gamkai ja Hausa len Pu Pache/ Lhunkhomang Haokip in Selchal khat athat in agamsung leh akimvel lah SAJAAM kiti sachan ahomin gal kisat dingchu aphongdoh in, Chutobang machun Aisanpa Chengzapao Doungel injong Sel khat athat in SAJAAM ahom kit in hausa jouse chu galsat dinga kigosa umding chun temna aneijin, langkhat ah Pu Khotinthang Sitlhou, Jampipa injong Selkhat athat in SAJAAM chu ahomdoh kitin, SAJAAM hochu North Cachar, Burma leh Naga hills mun phabep a Kuki hausaho chujong ahompeh uvin SAJAAM mujouse chun ahin nungle ngallou uleh galla pangkhom ding chu phatsahna ahitahjeh in Manipur hill area chu Britishte toh kidou dingin akisa ngam phat uvin, chutichun Haosa lendom jouse matdoh ding ti ahitan, Mr. Chalson Kilong chu English hemasa ahi jehchun Sap ten paole dingin akipuileu vin Chengzapao Doungel man dingin sepai honkhat acheuvin, Pu Chalson Kilong in Makokching aphah uvin guhthimin mini anasol in Aisan pachu anakitheh doh hen tin athulhah in, British sepai hon agacheuleh hausapu aumlou phat in Paneeng leh Palhun ahinmandoh uvin, amanichu khonungin haosahon Political Agent komah agalhat doh uvin ahije. 

Chutichun sahlam gamkai haosa sese chu Chahsad ah akikhom uvin, loikhat sechu Aisan kho ah akikhom uvin, Lhumlam gamkai a um hausa sechu Jampi ah akikhom uvin Burma gamkaija sechu Phailengjang ah akikhom uvin galbol dingdan leh pan lahdingdan thu aseikhom uvin, chutichun Singhat gamkai aum hausa Zou Group hochu Behieng ah akikhom uvin kitoh dela Sapkangte toh kidouding apanglou aumleh Hausachu thadoh ding akhouchu meija hall hah ding tin kilolna aumtai. 

Chuti chun khotin ah ‘ thingkho leh Malchapom’ athah suh keiju vin, hichun keiju Kukite hi mei am sat asa malchapom bang a thah kahiuve ti vetsahnan abol uvin, hiteni chu thukhoh gallen tahtah ho asoteng kikanbeh juija kitol lelejui anahin ahije. Chutichun Britishten ‘nangho Kuki hon sei ngailou jeh uvin midang jouse French gama chesohta, tuahi gal ikisat diu ahimaije atiuvin Kuki honjong nangho British ho soh a uma thisangin Kainmun uva galsat in thijou vinge nangho dei kadeijuve atipeh taove.

*******

*via WhatsApp*

Share:

KUKI REBELLION/KHONGZAI GAL

 Excerpt from the Book HISTORY OF MANIPUR by Late Pu Ngulkhohao Lhungdim 3 times MLA from Saikot Constituency 1974-1989 

(Part-1)


TU MASANG chun Meilhei holeh Naga hon Kukiho Khongzai tin ana heuvin, loikhat in Khongzai Lal or Kuki Rebellion chu Thadou War tipouvin mi phung min in khonung in abol uvin Thadou hikhalou galbol holoi dingin nommo maithei leovin akiseije. Chutichun Khongzai hohi galbolthem, galjou them,jankahleh gallou doithua galte khokim a ipiham kibol juija akilhim teng khosung a umho chun khohe juilou chutia chu a imut lahkah uleh jingkhovah thingjang vah chipchep phat don tahleh Khongzai holoi chun khosung chu jucha lon na alonjui uva mi aphil uva aneileh agou u ana kilahjui u ahin numei pasal chapang simsenlou ana tuh lih jui uva gallu anakipoh jui u ahin, adehin Tangkun hon ‘Khongzai hunding, hungin te, kanao kap kap hih in ‘ tia achateu lhepna a ana neijui uvin anakiseijin, Meilhei te leh Naga hon Eimi jouse chu Khongzai ahintiuvin, British teleh Bengali honvang kum 1780 vella pat  achu ‘Kuki’ or ‘Kuchi’ tia eina het u ahitan, tua Thadou kitiho hi kum 1965 ST/SC Modification List a aum jouva bou kihedoh ahin, Kukiho lah a phungbhah khatleh nibou ahop joubep ahin, kum 1956 a hung um doh ‘min’ khat chunk um 1917 vella miho anakikou nading chu historically something fantastic himei theijin akiseije.

Chukitleh mi loikhat in mijouse min ‘Khongzai’ kiti chu amaho phungmin dana ahin kilah uva modified form a ‘Khongzai’ ahin tiujong hi English ten distorted and form akisemdoh tailou ipidang hintem tia lahthei khat in aum kigon a ipichu hitaleh 1956 Tribe Modification List a jao khalou tichu Any Kuki Tribes lah a ana kiladoh ta, Tribe 29 holoi in anahop khahlou jeh a mijousen ama deilam lama aphunggol hou hopsoh dinga ahin boldoh dan uvin akimun ichan geija mipin adei dingdan, posterity in hin hilchen kit nauvinte. Mrs. Ethel St. Claire Grimwood injong 1891 kum chun alekhasut naho ah phate chan Kuki tin anasun in, Shakespear injong Kuki tin anasun in, chuti ahijeh chun World-II leh amasanga thilsoh jouse chu Thadou tia asut uvah hitam tihi adih adih lou mipin judge bol maijin tin ajehchu Thadou hung kihet nahi Official tahin SC/ST Modification Act, 1956 akipan bou ahije tihi koiman anelthei ding tahsan aumpoi achuti leh 1956 joulama gal leh tol aum tahleh Thadou History or Thadou War jong itithei u hintin 1956 kum masanga Eimite thusim hochu Kuki War or Kuki Rebellion or at least Khongzai War beh tin record bolleuhen galsat na anajao jouse chu jong hop intin, 1917 kuma Leiset Gallen kidouna umjouva Kukite haosahon British ten Labour Corps natongding mi 2000 ahol nauva anache nomlounau toh kilhon a alungdamlou houjeh a gal anabol uchu ‘Kuki War’ kitileh koiman No tiding in ginchat aumpon chulaija chu kamcheng a Khongzai ina hiuvah, suttho achu Kuki inahiu ahijeh in, tunung jongleh 1956 masanglai peh a thilsoh hochu 1956 joua minthah hotoh ikanbeh lou diu uhi mipi deepen khat ahiding ginchat aumlheh in ahije.

Amasa a kisei tobang chun Anglo Manipuri War April 1891 laija chujong Kuki haosa holoi chuleh Jubaraj khat hol a Sapkang te chu kihoutoh a nomang ding tichu amahon anagel pan u anahi tan, akhoh khat chu ahileh Chahsad tehi Manipur Lengte chungah ana lungdam hih uvin, Pu Nehlam hi ana philkhah jehuvin Chahsad te hin Sapkang tehi panhu nading lunggel ana neikha jui uvin, Kulachandra leh Tikendrajit in China gamma cheding atiu chun jong Chahsad leh Ukhrul, Burma gamkai Kuki hon Manipuri holoi tohgon chu anapom thei pouve anakitin ahije, Pu Nehlam Kuki Chief of Chahsad chu Imphal a ahung vale juileh Political Agent toh akimuto jui in Manipur lengpan aging motan, chutichun lampi ah ahung valena ah lengsepai hon aman uvin ahingin avun alip uvin Pu Nehlam pao louhel in athangtom behseh in paojong paolou kapjong kaplouvin athohin alaicha geijin alhisohpoi tin gollui thusim akimu jingin, Pu Nehlam kibolna hi Kuki te jouse dia thangtom umlou ahipoi.

Chutichun kum 1917 velchun Kuki/Khongzai haosa tampi anaum jongleh amin che doma ana kiseichu Aisanpa, Chengzapao, Jampipa Khotinthang Sitlhou, Chahsadpa Lhunkhomang Alias Pache, Laijangpa Tingtong Haokip, Lonpipa Pu. Ngulkhup, Thenjolpa Pu Enjakhup Khongsai, Khollhou, Loikhaipa Pu Semchung Haokip, Chongjangpa Pu Lunkholal Sitlhou, Gobohpa Pu Leokhothang Haokip, Loibolpa Pu. Heljason Haokip, Hengleppa Pakang Haokip hohi hausalen loilah a gal hangsan mi ana hiuvin, hausalen anahi vangin Songpi Semthong, Bollunmang in Britishte anakicha in imacha hansanna na anatong ngampoi akitie, Teising hausa Tongzalet Haokip in selmei asat vang in akile heikit in Sapte apanpijeh in Kukite history a dingin mihangsan dinmun ah kikoithei lou ding ahitai.


Kuki holoi in Gal bolding ativang uvin a tribal chanpiu Naga hon British te lam angai jing uvin, chutichun Labour Corps kiti French Galla konding chu kichejong leh kithi thouthou ding thina veve inmun ah kithileh ahijenge ti lunggel ahung umdohtan, Kuki Chief atamjon British te chu kidoupi ding, Sylhet leh Cachar gama kiphin holoi chutoh pan lah khomding tin Rajkumar chapate mikhat Chingtha Sanajaoba lamkai na in Manipur Maharaja chu nodoh ding Sapkangte chutoh nodoh thading ti tohgon jehin Chahsad haosa Pu Pache leh Pu Semchung, Loikhai hausapa in Ch. Sanajaoba chu guhthim in akimupi lhon in, Britishten French gama chedinga potpo ding mi akhop uchu Kuki ho jaulou nading hatah in angai touvin English miho komma chun Kuki honpot popou vinge atiuvin haosahon Political Agent chu akimu piuvin ngehna aneijuvin ahivangin Churachand singh lengpa chun Hill mi ho chu Naga hihen Kuki hileh sol teiding agon phat in Mombi leh Longja hausahon Political Agent lekha apeuvin Labour Corps ah Kukite pangpou vinge tin ngainom umlou tah in thumop apeuvin, chuphat in Capt. Coote leh Sepai 100 hon Mombi lam amanouvin inho jouse ahal uvin mivang athat sam pouve. Chuleh bol gimnei behsehlou nading thupeh amuphat uvin ni 10 jouvin sepai hochu Imphal ahung kileovin ahileh phat chomkhat jouvin December 1917 a kipat in Mombi a Kuki hero hon Manipur phaicham noilam ahin nokhum jinguvin, mihochu asuboi lheh uvin, Burma gama Chin Hills miho loi chun jong Manipur gam Kuki ho tohgon chu apanhu nomthim uvin, Chin Hills gama chujong Labour Corps gallaija natong ding mi ahinkou nauva chedingin sapten mi ahol uve tichu theida zehin gal asohkit uvin, chute chun Manipur valley 700 sq miles sunglah tailouse chu aboisoh tan, Kuki hausa jousen Open War tobangin kho khat leh khokhat thingkho leh malchan kholhang asam uvin, Britishte pichu joudinga kinemin gal anabol uvin ahije.

Kuki hon agalvon uchu chemjam leh tengcha ahipen in, meipum leh bongvun na kisem bomb pohkeh thei ho akipoh uvin, mun phabep ah songtum kolthang asem uvin mikhat in ngajui ding lampi kentong agenglai dunga galte ahung kikai phat uleh songtum bomb chu akisat tanleh miho chu achimden ding ti ahin, munt hum vellah kisuhsel in asat lhauvin English Sepai tampi athiuvin, Chin Kuki miho jong athikhauvin tin anakiseije. Britishten sepai/riflemen mi 3000 vel azang uvin Brig.General Macquoid lamkai na in Kuki hochu suhthip nading hatah in angaitouvin, Kuki ho chu nungchon deh louvin a amanouvin, Sapkangte doungal sat dingin agama gam ah kihouna aneijuvin sathin salung anekhom uvin,   Kuki hochu Bengal gama galbol hatho loi in atilkhou u himaithei ahilouleh German hon guhthima ana atil guh u hidingin Tammu vella lekha kithe ho amatdoh nauva chun Britishten ahedoh thei uvin ahije. Ajehchu Tammu vela Eimi ho loikhat in lekha milim jau akipoh uvin milim hochu German holim ajauvin, chujeh teidiuvin British ho chun Huns kiti German hon Kukiho chu ana tilkhou khah dinga agingmo lheh uve tin anakiseije.

Manipur Lengte leh Kuki ho kimatdan hojong aselheh tan, Anglo Kuki War a jauding chun Tikendrajit loijin Kuki Chief ho ahin tepleh phabep agajau vang uvin tichu Khongjangte noija se agajau uvin, Kuki Chief atamjon Chahsad hausalen Pu Nehlam Haokip Meilhei ten aphil uchu alung damthei pouvin, British ten Manipur bailam tah a ahinlon khum theinau chu hill area seah Sapte dalding koima cha anaumkha tahih uvin Naga hoc hula angaina a Angami ho tailou chu gal kisatpi dinga lungthim neibehseh ana hiloujeh uvin April 23 nin Manipur phaicham sechu Sapkangte noija aum dohtan, Hill area chu ahileh chamlhatna jatkhat aumjing jengin British ten jong khautah in aventup deh hihuvin, chutia agalvet hehu chu hikhat intin Labour Corps a solding tithu ah mi gama chedoh ding ngaplou na in Kuki hausa hon gal ahinbol uvin, French gal konda jeh sehseh chu jong ahideh pon, Christianity hung machal chujong Hill hausahon ana ngaithei pouve tin anakiseije.

British Govt. in thupeh ahinnei dungjui uvin Labour Corps kiti leilei, ponbuhson, thilpole dinga Manipur hill mi 2000 ahin thumu chu akichaijin, ahin thumbe kit uvin hichu Kuki haosaho chun ajahnom hihbeh uvin, hiche thuah Political Agent, J.C Higgins in I.B ah kikhopna asemin ahinlah Kuki Chief holoi ahungnom hih uvin, Kuki hausa loikhat adehin Songpi Semthong Haokip loijin Britishte anakichat jeh uvin French gala cooli dingin mi tampi anasol uvin Kuki hausa atamjon vang anasol nompouve. Chutichun German gama Sapkangte potpoa chea thisang in inmun ah kithijoleh aphajoi titoh gollhang hatlai ahijeh uvin akingaipiu nungah hon chelou dia alho utoh hausahon akilolna aneijutoh British te chu akichat lheh vang uvin kidoupi mai tahen tin panmun akisem uvin, British ten German gam a chejouse Meipum khat pehding in atep peh uvin kikhopna ah jukha adondiu ahinpohpeh uvin ahileh ‘Keihon meithal kaki somthei nauve’ atipeh uvin, German gam chu gammon mama ahin, gache leochun nalhung teng uelh Manipur gam ngaikit pouvin nate atiuleh nungah loikhat in Kuki gollhang holoi chug ache khauleh German numeihon hin kimat get uvinte tin achelou nadiuvin mang jat jat aseijuvin, Kuki Chief hon ‘Keiho Kuki hohi sakhonei kahiuvin, kithoi nading imaho umthei pontin. German gamah chethei pou vinge tin Sapte chu adonbut uvin, thempu umlouna gam ah gamlah a vuilouva kathidiu ahije tin anel kalpeh uvin, Kuki hon Milong hochu ana opkhum u ahijeh in Kuki gollhang naphal lou uleh Milong hobeh neipeuvin atikit uleh Milongho jong pethei pouvinge atikit uvin, Mr. J.C. Higgins chu alungdong lhehtan Kuki hausa ho chu Langva insah peh ding, meithal khatcheh pehding tiho jong anoplou phat uvin Sapte chun kidoupi chu aphatsah louvang uvin ‘open hostility’ chu ahitah jehin Calcutta ah Governor General kom ah report abollin, alungkhamna thuho chu aseijin, Naga ho vangchun thu angaina uvin Kuki hon vang Labour Corps a ami sol pou vinge tin adding det kheh tauve tin hetsahna apetai.

*******

*via WhatsApp*

Share:

Dr Mark kilha doh gei jeh a mipi sousang kit dinga um

Dt. 26-August-2022:
Outer Manipur

Pu Dr. Mark Haokip 24 May nikho a Delhi tolpi Kishangarh khopi a akimat kal lhathum a val to lhonin muntinna um supporter ho tuchana aki lha doh lou jeh in a sousang taovin ahi.

Muntinnna ama thu hi aki sei in, tuchanna PDRK thua kihen tang Dr. Mark hi Arms or ammunition kiti toh kimat tha jong hilou, tuchanna govt. Terrorist a angoh na jeh proof jng um lou a aki hen hi supporter ho lung sou na pen khat ahi.

PDRK kiti aman angai to pen hi ahile Arms hilou kuki ten Kukiland ahin mu ule govt. Min kisah na ding ahi tin Tahsan um tah thulhut jong chun asei in ahi.

A lang khat a PDRF outlaw or terrorist group ahi kiti jng hi Haipi Conclave dung jui a Organisation kisem be thei lou ding ti ahi jeh in Kuki Inpi Manipur in aki sumang tai tia thuso ana bol sa khat chu ahitai.

Ipi hile supporter ho a kon govt na toh lung lhei lou jeh le tribals ho kimu sit na pohnat na hi hung khoh se din aumin ahi.

Manipur a um tribals hon a dou lel pen hi govt in foreigner na hiu ve ati, a gam le go ho reserve forest a govt in a hei doh pih hi ahipen e. Hiho jouse pansa a tribals ho right hin dinpi jeh a kiman Dr. Mark hi tribals ho dinga suh mil thei lou khat hi doh ahi tan ahi.

Ipi hile tuni 4:00pm a tribals ho lung dei lou a thu tan na aum khah ding hi tijat um tah hidoh ahitai.

Courtesy: CHIKIM te AWGIN (Public Group) 
Share:

SUKTE BEH LEH TEDIMGAM TANGTHU

Meitei tawh  kidona AD 369-1887

 📚 Takaung khua kumpi Abihrasa a sih ciangin a tapa golpen Kanrasagyi in a galkapte tawh Takaung  khua pan lal khia in Talawady gun ( Chindwin ) kantanin Kaletaungnyo ah Zasayu khua a sat hi.  Tua khua pan Ngitapanadi gun nisuahna lam Kyauhpantaung khua a sat hi.  Tua khua pan Ngitapanadi gun nisuahna lam Kyauhpan taung khua satin a teeng leuleu uh hi. asayu khua - ah Shan mi Ko  mandaraja in Kumpi a sep hunsung AD 369 kumin Meitei  te in Zasayu khua ( Bunglung ) a sim uh ciangin Zasayu khuapi Teinyin ah a tuah  uh hi. AD 416 kumin Komandaraja tapa Sawkantwe leh Mohnyin ukpipa leh Pagan ukpipate kipawl khawm uh ahihmanin Zasayu khuapi hong minthang mahmah hi.

  📚 Kawlgam ah Sawmonit in kumpi asep hun AD 1364 kumin Mohnyin leh Zasayu ukpite kisim uh hi. Sawmonit in  tua akisim ukpi  tegel simin a zo hi. Tua hun  a kipanin Zasayu ukpi gamteng Kawl kumpi leh Meitei ukpite khut nuai ah om kawikawi hi.  AD 1752 kumin Alaungpaya in Kawlgam kumpi a sepciangin Meitei gam leh Assam gam teng simin a zo kawikawi hi. Alaungpaya sih AD 1782 ciangin atapa Budawpaya in kumpi sem a, AD 1813 kumin Meitei gam ukpi dingin Majit singh koih in, Assam gam ukpi dingin Chandrakansingh a koih hi. Tua thu Assam mite lungkim loin Chandrakansingh ukpiza  pan a kia sak uh hi. Tua thu Budawphaya in a theih  ciangin Mahabandola pai sak in  Chandrakansingh mah Assam ukpi dingin a koih  kik sak hi. Tua hun akipan in Assam leh  Meiteite in Budawphya kumpi tungah siah a pia uh hi. 

  📚 Tua hun in England kumpi in India gam sung Siahgam ( Colony ) in neih khin aa, England kumpi in Meitei mite leh Assam mite huhin Budawphaya siah a dem sak hi. AD 1824 kumin England kumpi in Kawlgam hong sim a, Yandabo khua ah gal kilemna a bawlna uh panin Kawl kumpi in Assam leh Meitei gamsung kiukna nawngkai sak theiloding, tua gamte Kawl kumpi ukna  pan suakta sak ding cih thute a hel uh hi. 

  📚 Tua kilemna lai a bawl uh ciangin Meiteite in nidang hun Meitei gamteng deih kik in, Khawmpat gam Chindwin gun dong Meitei gam suaksak nuam hi. Tua thu Kawl kumpi lungkimlo a hih manin gamgi enkik  dingin AD 1831 kumin Kawl kumpi leh Idia Kumpi tangmi Capt. Grant leh Lt. Pembatonte Kindat Khua ah thu kikupna a nei uh hi. Tua  pan Kale-Kaabaw ( Kawlpi leh Tamu ) gamteng Kawl kumpi ngahsak a, a ki-uk zo nailo gam in a ciamteh hi.

 📚 Kawl kumpi leh Meiteite gamgi vai a nawngkai hun sungin Tedim khua ah Pu Kam Hau a minthan mahmah hun a hihi. Tua thu Meitei ukpipa in a zak ciang in " Kam Hau in hong simin ka ukna gamteng hong sutkha ding hi. kagam hong suhma in ka sim ding hi." ci-in thu gingsak den hi. Tua hun in Zomite midang ukna nuai ah ki om lo a, Pu Kam Hau uk lohna gamte ah zong Sukte te in Ukpi hausa semin na uk uhi.

 📚 AD 1850 kum ciangin Chandrakirtisingh in Meitei  gam ukpi sem a, Sukte gam simding cih thu gingsak hi. Tua ciangin 1834-1850 hun sung Sukte mite in Meitei gam ahun hunin na  simzel uh hi. Meiteite teenna Mombe khua leh Herraway khuate Mualpi khuami Pu Go Khaw Thang leh a pawlte in simin na uk  uh hi. Meitei gam ukpi Chandrakansingh hun sung 1856 kum in Sukte  mite in Meitei gam a sim kik uh  hi. 1857 kum ciangin Meitei Ukpipa in Sukte gam simding mi 1500 hong paisak in hong sim uh a, Meiteite in lel uh a hih man  in Meitei gam Political Agent  Col. Culloock in " Meitei galkapte meidawi lua uh ahih manin Sukte mite lel hi " cih thu   "Manipur Expedition Against the Kam Hows" 1857 laimai 164 ah kiciamteh hi. Hih Kikapna pen khat vei kikapna ci-in kiciamteh hi. Hih kikapna pen khat vei kikapna ci-in kiciamteh hi.

 📚 1857 kum Meitei tawh kikapna ah Tapei leh Tedim kikal Meitei galkapte van a puaksak khuate khat ciangin Meitei lutang khatta hong puak un ci-in Pu Kam Hau in thu a piak bangin Meitei galkapte van a puaksak khuate in Meitei lutang khatta Pu Kam Hau a puak uh hi. 1859 kum April kha in Sukte mite in Meitei gam Shookono khua kiang Hankip khua sim uh a, a khua meitawh hal sak,  mi 15 that, mi 45 te a neih a lamh teng tawh manin a ciahpih uh hi.  Saitual khua sim in a meitawh halsak uh a hih manin Meitei Political  Agent in "Agression by the Sooties Reported in 1859" lai sungah Sukte mite gamtat khengval hi ci-in ciamteh hi. 1859 kum kikapna pen  nih vei kikapna ci-in kiciamteh a, hih hun dong Pu Kam Hau in galmai pui a, 1868 kum Pu Kam Hau a sih ciangin Pu Za Tual in gallmai a pui hi. 
  
  📚  Hih nih vei kikapna tawh kisai in, Meitei te  in a lungkim lohnauhSukte mite tungtah a puak  uh ciangin Sukte mite in " Kong kapnawn kei ding uh hi " ci in Col. Mc. Culloch tungah kicaimna a pia uhhi. 1871 kum ciangin Guite Pu Go Khaw Thang  in Meitei khua khat a sim kik hi.  Tua hun in Lushei Van Nuai Liante leh Meiteite Meitei gam Cachal ah a kikap hun laitak hi a, Sukte  mite in Lusheite simin mi a thatte sungpan lutang 4, Meiteite a puak uh hi. Tua galmat lutang 4 a puak manun Meiteite in "Sukte mite gal  cihding lah hamsa, pawl cih ding lah hamsa" ci hi. cih thu "Relation Between Manipur and Sooties Upto  1871"  lai sungah kiciamteh hi.

 📚 Tua khit ciangin Meitei ukpi Maharaja in a gam sungah Lushei mi leh Sukte mi a lut theih loh nadingin gamgi sungah Brigadier General Boucher leh galkapte a cing sak  hi. Meiteite leh Lusheite kido kik veve uh a, gal kidona pan Meiteite a ciah uh ciangin Pu Go Khaw Thang te tawh  Civu mun ah kituak kha uh ahih manin Go Khaw Thang man in Manipur thong sungah a khum uh hi. Pu Go Khaw Thang in a tuktum  at khia in Pu Za Pau zi, a   sanggamnu Pi Ning Vum kiangah a nuai a, late tawh a khak hi.

1. (a) Thei  bang  sen a taanglaithah pal cih tuahna , mimbang pianpih ciinmang in na vel ve aw
 (b) Mimbang pianpih ciinmang in na vel in la,
 duangzun sikin phualngia bang na zun ve aw
2 (a) Teitui mangpan kha na pham ta ding ci e,

 mimphung lun leh vang khua in hong lel ve vua
 (b) Mimphung lun leh vangkhua in hong lel ve vua,
 khakiak kumsawt huantu bang na ciing ve aw

Tua mahbangin Pu Go Khaw Thang in azi a dingin a nuai a, late a khak hi.
1. (a) Sunni tum zanglei sokbang mual ta e,
 lawm aw tun siang lam i zong mawh ding bange
 (b) Tuklu keelsawn zunlih bansam zo  hang e,
 Laihen zatam tuai liianun na sial nam aw
2. (a) Henkol khiana singhenna suangdang nuai pan,
 ngaih zalna ngalsial bang hong don dih ning e
 (b) Zinleeng samkaihna leh namcih gawmna,
 sunni vontawi tanggual khim khua kheng lang e, ci - in a lungzuanna la a khak hi.

 📚 Pu Go Khaw Thang  -te a kimatna tawh kisai in Cachar Mangpi Mr. Edgar in Kam Hau te in eite hong huh khit ciangin a gallui uh Lusheite sim a pai uh a hih manin Pu Go Khaw Thang te khak kik huai hi ci-in a gen hangin Maharaja  in khah kik nuam lo hi. Pu Go Khaw Thang a khah kik nop loh ciangin Kam Hau te in "Kong koihkhong keiding uh hi " ci-in thu zasak uh hi thu Capture of Kam Hau Chief Go Khaw Thang by Manipur Contigent  laimai 166 sungah kiciamteh hi.

Crd. Tedim gam leh Sukte beh tangthu pan lak kik.
Zogam Zomi thugil tuamtuam

Source: Muan Cing Laibusal 
Share:

Pu Pum Za Mang Ukpi Sepna

1800-1948 KIKAL ZOGAM TANGTHU-2

Ukpipa Hau Cin Khup cidam nawnlo a hih manin ukpi za a tapa Pum Za Mang tungah apnuam a, Chin Hills District, Deputy Commissioner W.R. Head kiangah ngetna lai khia hi. 1926 kumi Pu Pum Za Mang kum 32 phak laitak 1926 a kipanin Ukpi sem hi. Pu Hau Cin Khup kumzawnin hun sawtpi lupna tung ngakin om a,  September 10, 1934 zingsang nai 7:00 in Pu Hau Cin Khup (kum 60),  Tonzang innpi ah si hi. A sih in sial 74, lawi 11, bawng 18, sakol 2, a vekpi in gan 105 kawsah nei hi. 

Ukpi Pu Pum Za Mang in 1917 kumin Thangkhal haupa Pu Za Tual (Sukte) tanu Cing Khaw Lian tawh kiteng a, a kumkik ciangin ta nei manlo in sihsan hi. 1920 kumin Saklam a Kangkap Hausa Pu Mang Cin Lian tanu Ciin Khaw Man tawh kiteng a, ta 8;  Khup Khen Kham, Sian Lian Pau, Khup Do Dal, Pau Kap Thang, Kham Za Dal, Niang Khaw Man, Ciin Khan Cing leh Cing Lun Niang te a nei hi.  Pu Pum Za Mang zi pen kha 7 sung a en nuamte a dingin hun beisak uh hi. Tua ciangin Pi Ciin Khaw Man in la phuak a;

(a) Hong en ve vua, hong en ve vua,
Luntawi phual ngo hing e.
(b) Luntawi phual ngo hing aw e,
N nuai dot Lunmang hing e.

Ukpi te khual a zin uh ciangin sakol tung tuangin zin uh a, Pi Ciin Khaw Man pen sakol tung tuang theilo ahih manin tal in a zawng uh hi. Tonzang innpi a tunkik uh ciangin khua kim khuapam a hausate, upate leh mipi te in nasia takin dawn uh hi. 

Pu Kam Hau in a tate siah a kaihsa na a hi; Thangkhal, Gamngai, Mawngken, leh Ngennung khua hausa te siahkaih teng Mikang kumpi in phiat sak a, tang seu khat leh saliang te zong Pu Pum Za Mang in siah a kai hi. Guite kual hausa te siahkaih teng zong phiat sak a, kum thum ciang sialpi khat ta Sial siah, sa liang siah leh tangsiah te zong a pia uh hi. 

Khua dang a pemte in a inn te uh zuak theilo a, ukpipa Pu Pum Za Mang in a tang hi. 1937 kum a kipanin khual khua a pemte in a inn tangin Rs. 750 pu Pum Za Mang pia uh a, a zuak nuamte in zuak thei uh hi. Logam pen hausa te in a neilo te pia uh hi. 

Siahkiamna leh Sila a beina

Sila beina ding leh Siahtung siahphei a kiamna ding pen Britist Yangon governor in 1929 kumin thu bawl khin zo hina pi in 1934 kumin Pu Hau Cin Khup a sih ciangin kizang thei pan hi.

December 10,1934 in Yangon governor in, khua hausa te in saliang leh tangseu a lak te uh a kimkhat khiam uh henla, Innpipa pu Pum Za Mang piakhin uh hen, cih order suah uh hi. 

May 12, 1937 in Ukpipa Pu Pum Za Mang leh a lai at Pu Vungh Za Kham te Yangon ah pai uh a, Yangon governor pa kiangah a order suah vai a nget phat kik uh a, Governor in ka thusuah sa kidok kik thei nawnlo hi, ci a, ukpipa Pu Pum Za Mang kumsim Rs. 2000 piak dingin gen a, Rs. 2000 pia pah hi. 

August 5, 1937 in Ysngon panin Tonzang innpi tung uh a, lamkal ah Sangai khat man uh hi. Rs. 2000 leh Sangai mat lungdamkohna Pawl lianpi khat bawl a, sial 75, bawng 50 leh kel 100 go uh hi. 

 1937 kumin Yangon Governor panin pu Pum Za Mang kiangah mipi te a dingin a lungdam huai mahmah thu tung hi. Tua pen siah nam 9 lak pan nam 7 bei a, an bung khat leh gamsa liang khat bek kikai sakna ding leh Sila bei ding a, sila te kitan thei ding hi. Sila a gol pen te Rs. 50, sila nautang te Rs.25, Sasan (Sabak) tawh to a kaite Rs.10 tawh kitan ding hi. Sialpi khat Rs.25 in seh sak a, taubel khap-9 khat pen Rs.25 in kitan sak hi.

Galpi nihna sung Zogam a thupiang te
Galpi khatna pen 

Galpi khatna apian ma pek in Manipur, Lushai Hills leh Chin Hills ah British galkap te lut khin uh hi. July 28,1914 pan November 11, 1918 dong kum 4 val galpi khat na piang a, Chin Labour Coup mi 1033 te 1917 kumin Tedim panin dingkhia uh a, 1918 kumin hong tung kik uh hi. Kam Hau gam ukpi Pu Khaw Cin Zam, Pu Hau Cin Khup leh Pu Pum Za Mang hun sung tengin Zogam ah British te hong ukin om den uh hi. Tua hun sungin Chin Hills Division pen Sukte gam, Kam Hau gam, Sihzang gam leh Zahau gam in kikhen hi. 

Leitung galpi nihna pen  Sep 1, 1939 pan Sep 2, 1945 dong kum 6 sung sawt a, Chin Hills Division sungah zong Japan te 1941 kumin Yangon tung uh a, 1942 kum June kha in Kalaymyo tung uh hi. 

Tua hun laitak in ukpipa Pu Pum Za Mang dam mello in Yangon ah zato kilak dingin a lai-at Pu Vungh Za Kham tawh Yangon ah  October 20, 1941 in tung uh hi. October 25, 1941 in Yangon, Mingladon a Bo. Kham Khual te innah Zomi Civil leh galkapbu te thu kikum uh a, Japan te huh dingin thukim uh hi. Chin Hills Commissioner, Mikangte in Pu Pum Za Mang in Japan te a huh dingin muangmawh a hih manin inn lam ciah dingin vaikhakkhak a, 1941 kum December kha in ciahto uh hi. 

December 7, 1941 in Japan te in USA te galvan koihna phualpi Hawaii gam a Pearl Harbour tuikulh sim gawp uh a, British leh China te in Kalamyo nusia in Chin Hills lamah hong kahto uh a, India gam lam zuanzuan ta uh hi. Tua ciangin British te a huh Chin Battalion te zong lungkia mahmah uh hi. March 8, 1942 in Japan te in Yangon la uh hi. 

Ukpipa Pu Pum Za Mang in Catholic Siampi Tun Yin kamtai dingin sawl a, laipua sak hi. 
(1) Japan te in na mat uh Myitkyina Battallion, Burma rifle sung a om Chin galkapte leh battallion khat peuhpeuh sung a na mat uh Chin te thunung thuma omlo in khah khia ding,
(2) Japan te in ka mite numei leh pasal thulian lua hang a hih kei leh mawk bawlsiat loh ding,
(3) Gal sung a misi te, vansiate leh innsia te a sum in compensate pia ding
(4) Japan te in British te khut sung pan India suahtakna a ngah pih khit ciang Chin Hills zong Independent pia ding, cih te a hi hi. 

Japan te in Pu Pum Za Mang ngetna thukim uh a, a mimat teng khah pah uh hi. Chin Hills Dividion Tedim SDO N.W. Kelly O.B.E in Sukte leh Sihzang ukpi te kiangah  Japan te a nang dingin Levy ngen hi. April 25-27, 1942 sung Tedim ah kikum uh a, Chin Levy phut pah uh hi. Chin Levy A leh B in kikhen a, Chin Levy A pen gamkuan a gal nawk ding pawl hi a, Chin Levy B pen a mau khua ciat ah amau thau tek tawh, khua khat leh khua khat kikal a hung ding te a hi uh hi. Pu Pum Za Mang in ama ukna gam sung a hausa te, upate leh makaite khempeuh Tedim ah sam a, Chin Levy zom tek dingin a thei sak hi. 

Chin Hills leh Burma gamgi ah Chin Levy te leh Japan te nakpi takin kido uh a, Leisan mual kidona ah Japan te tampi that in 150 liam uh hi. Tonzang ah, Singgial mualdung tengah anne manlo liangin kido uh hi. Kalaymyo pan Japan te in vanleng tawh kap in leilam pan thaupi tawh kap uh a, March 13, 1944 in Tedim panin British galkapte kihemkhia uh a, Imphal lam zuan uh hi. Japan te in Tedim, Tonzang, Singgial, Pallian, Chindwin gunpi dung tawnin Tamu lam pan zong nawkto uh hi.

Mikang galkap 17th Division te in Cikha ah (tai 82 na) phualpi nei uh a, vanleng neute a tukna dingin vanleng tualpi khat bawl uh hi. Tuikhiang, Nakzang, Tonzang, Sialciam (Tonzang khuakhung), Tuiha (tai 144 na) te ah galkap tampi koih uh a, Tedim Lawibual pen Brigade headquarters dingin nei uh hi. Thangpi (Fortwhite) pen a ngeina mah in galkap phualpi dingin zang uh hi. Southeast Asia Commander General Lord Louis Mountbatten pen Imphal panin mawtaw tawh Tedim pai a, galvanleng nih in lampi tawntung ah cing hi. Tedim Brigade Headquarters ah zankhat tam a, Imphal ah ciah kik hi. 

Japan te hong hat semsem uh a, Chin Hills pan Mikang galkapte kihemkhia uh a, British galkapte in November 9, 1943 in Falam nusia uh a, March 13, 1944 in Tedim nusia uh a, March 19, 1944 in Tedim la uh hi. 

Zomi te in Mikang te muang mahmah uh a, Japan te in a zawh ding uh umvetlo uh hi. Tua laitak in Mikang te in India gamah galtai nuam te a dingin Tonzang tualpi dim takin mawtawpi koih uh a, kuamah tuanglo uh hi. Japan te in Thangpi lam nawklo in Bunglung (Yazagyo), Phaidim lam tawnin Ngeisok bawk mual outpost la uh a, Mikang galkap 5 man uh a, Khamzang khuataw ah that uh hi. 

March 13, 1944 in Tonzang khua khung Sialciam ah Mikang te tawh kido uh hi. March 13, 1944 in Falam lam pan a pai Japan te in Tuikhiang leh Singgial ah Mangkangte na khaktan uh a, Tamu pan hong pai Japan te in Lennakot pan Bizang gun lei kanin Cikha na tung uh hi. Japan te in Tonzang a om pasal khempeuh Sing-at khuataw lui Likhan lui dong van puasak uh hi. Tonzang Buzung leh Sanginnpi sikkangte phelkhia sak a, Tuikhiang dong puasak uh hi. 

Tonzang ah Japan te a om sungin Mikang te in galvanleng 2, venlengneu-6, vanlengpi 12 tawh nisim phial in bomb khiat khiat uh a, inn tampi kang a, a kanglo te zong belhtheih tuanlo a, Tonzang te gim mahmah uh hi. Tuitum, Mualkawi, Sianggial, Kansau leh Cikha te zong gim mahmah uh hi. Mikang te in Nakzang a nusiat uh ciangin Nakzang sikleipi leh Lungsan sikleipi te thaupi tawh kaptan uh a, gungal lam tawh thu kizakna om thei pak nawnlo hi. 

Japan te in Imphal leh Naga khuapi Kohima la dingin nawt to suak uh a, Singapore, Malaysia, Philippines kim a tuipi tungah USA leh a pawlte in Japan te nakpi takin do uh a, Japan te in lel zel uh ahih manin Manipur lama Japan galkapte kiangah galvan leh ration supply zo nawnlo uh hi. Tua ahih manin Imphal leh Kohima la zolo in 1944 kum August kha in Chin Hills lamah Japan te nungkik uh hi. 

Ukpipa Pu Pum Za Mang in Pu Kam Za Nang, Pu Kai Za Thang, Pu En Khaw Vung leh Pu Vungh Kam te gungal pai sak in Gamlai phualpi in nei sak hi. Tua te in Japan te omna teng hilh uh a,Mikangte in bomb khiat in Machine gun tawh Japan te kap uh a, Japan te thanem semsem uh hi. 

Chin Defence Army 
 Japan te in khua hausa upate sam sak a, a pailo peuhpeuh ngawngtan a hi hi. Kum tampi hong uk Mikang te kong hawlkhiat sak uh a, suaktakna na ngah ta uh hi. Na khantohna dingun nakpi takin na hong sem ding hi ung, hong langpan peuhpeuh na ngawng uh hong kitan ding hi, Chin Defence Army (CDA) na phut un, ci hi. 

1942 kum June kha in Japan Commissioner Lt. Gen. Inada leh Pu Pum Za Mang te in CDA kiphut a,  Japanese M. Hachita pen District Administration Officer (DAO) dingin seh hi.  Pu Pum Za Mang sanggampa Pu Lian Cin Thang, Pu Vum Khaw Hau, Pu Pau Za Kam, Pu Khai Mun Mang a kipan CDA makai sehpah uh hi. 

1944 kum June 5-10 sung Japan Inada in hausate leh makaite sam khawm a, Inada (Za Biak) in Japan te langpang a, England kumpi tawh a kipawl mithum gungal ah mi thum om a, a thu a kikan san laitak a hi hi. Gungal khua te pen thau leh sakol khempeuh June 14, 1944 ma in Tedim.hong pua ding uh a, hong puaklo te ngawntan hi ding hi, cih thu gen hi. 

Sukte Independent Army

Gungal a mithum a cih te pen Sukte gungal nisuahna lamah Pu Thawng Za Khup leh Pu Thuam Za Mang, Sukte gungal nitumna lamah Pu Hau Za Lian te a hi uh hi. June 14, 1944 in Heilei khua ah gungal a thau nei teng leh sakol nei teng tawh thu kikum uh a, thahlup ding ih ngak sangin Sakol leh thau puaklo in do zaw ni, ci in thukim uh hi. July 11, 1944 in Heilei khua ah kikum kik uh a, "Free Chin Movement" cih min phuak uh hi. September 1, 1944 in Takzang camp ah thu kikum kik uh a, Free Chin Movement pen Sukte Independent Army cih tawh laih uh hi. 

September 1, 1944 in Mikang te in Chin Hills lam ah lut kik dingin Imphal panin Indian Army 5th Division tawh galtai Zomi 12 te lamhilh dingin zang in hong kilehkik uh hi. 

September 14, 1944 in Tedim uk Japan Inada leh Japan galkapte 15 tawh CDA 30 tawh Mualbem ah pai uh a, S.I.A te in delh uh a, Mualbem khua umcih uh hi. Japan te tawh kikap uh a, khat kap lum in Japan Inada man uh a, September 15, 1944 in CDA 30 te zong man khin uh hi. Tua Japan bupa Za Biak pen Mualbem pan Heilei ah puak uh a, Heilei pan India gam Hoshiarpur a omb17th Brigade pa kiangah puak uh hi. 

S.I.A te in Mualbem ukpipa Pu Thuam Za Mang innpi phualpi in nei uh a, Japan uk sung a om CDA te Mualbem ukpipa Pu Thuam Za Mang innpi a S.I.A te kiangah ki-ap khin ding thu zasak uh hi. Tua ciangin Limkhai, Vangteh, Suahlim, Lawibual, Saizang leh Khuano khua te pan CDA te Mualbem ah ki ap ziahziah uh a, S.I.A galkap hi pahpah uh hi.

 S.I.A te khen-4 kisuah uh a, September 15 pan October 14, 1944 dong kha khat sung Japan te omna; Saizang, Lailo, Khumvum (Vangteh gam), Phun-om, Thangnuai, Dolluang, Khumlumual, Thang-ngal, Zawngkong, Phaiphek, Lamzang, Phaileng, Suahlim cih te sim kawikawi uh hi. A nunungpen ah Japan te phualpi a hi; Tungvum leh Sakhiang te October 14, 1944 sim uh a, zo mang uh hi. 

November 27, 1944 in Tedim, Fortwhite ah British Lt.Col. Warrin, Major Franklin te in Western Chin Levy te leh S.I.A te sam uh a, tavuan apna kinei uh hi. Takzang camp pan June 22-Novrmber 27 kikal S.I.A galkapte leh September 15- November 27, 1944 dong a semte pahtawina certificate pia uh hi. 

Japan te in Tonzang a lak uh ciangin Kam Hau gam tangin Japan te tawh kilemna thu a gen dingin Pu Hau Cin Khup leh Pi Vung Khaw Man te tapa 4 na Pu Lian Cin Thang zang uh hi. Japan te tawh thukimna bawl in Chin Defence Army phut uh a, Pu Lian Cin Thang makaipi khat in koih a, Mualbem ah om sak hi. 

Japan te kiang pan British galkapte a nungkik lai un a tai manlo khat Seitual khua ah om hi. Japan te in Pu Lian Cin Thang, Pu Kham En, Pu Kam Za Vungh leh CDA galkapte delh sak a, kaplum uh hi. Japan te nungkik in Makangte a nai uh ciangin Pu Lian Cin Thang, Pu Kham En, Pu Kam Za Vungh te Champhai a Mangkang te kiangah kipia uh hi. Champhai pan Silchar ah, Guwahati ah, Imphal ah, Tedim ah, Falam ah, Kalewa ah, Monywa thong te ah kipuak in, khantawn thongkia dingin thu kikhen uh hi. 

Tua hun sungin Falam khua ah ukpi teng kikhopna khat om a, Pu Pum Za Mang in Falam ukpi, Hakha ukpi te zawn a, Mangkang te kiangah Japan te thupiak hi. Thupiak bangin gamta kei le uh amau kithat ding hi, ci in genpih uh a, kum 20 thongkia dingin khiam suk sak uh hi. Pu Hau Cin Pau in Yangon ah appeal hih leuleu a, kum 15 khiam in kum 5 bek thongkia hi. Monywa thong sung panin Pu Lian Cin Thang in a sangkahpih Bogyoke Aung San laikhak a, Aung San in a lawmpa Thakin Thein Pe pai sak a, Monywa thong ukpa kimu a, thong panin suakta hi. 

Japan gal a ven khit ciangin gal sung a kizang mawtaw a lian a neu tampi tak Nakzang camp, Tuikhiang camp, Cikha camp, Kansau khua leh mun tuamtuam ah kinusia zihziah hi. Tua camp te ah a ut ut pai in nektheih, dawn theih, zanpuan, siksia a kipan a deih deih uh la in, khawm in nawnkhia zishziah uh hi. 

Khuabem te Lut Thual in mawtaw te na kaikhawm a, Imphal panin Meitei te mawtaw hawl thei leh a bawlthei pai uh a, Lut Thual tung pan lei uh a, Meitei te leh Lut Thual in hauh lawh uh hi. 

Eimi te in mawtaw te akgil ding peuh in zang uh a, mawtaw peite lakhia in mualdawn ah puato in khuk suk a, muhnop sa mahmah in sun thapai in hun zang uh hi. Phutphut a ki ci motorcycle te a tuat uh leh a ging ciangin lau uh a, saupipi tai uh hi. Mawtaw hoihlai te cimphawnna in phel uh a, a vante kem uh hi. Mawtaw sikte tu le hei in sek uh hi. 

British te in gambup ah Japan te zo uh a, British khut sungah om kik in Pu Pum Za Mang in ukpi mah sem kik hi. Bogyoke Aung San makai in Burma in Independent ngah ding cih thu kiza za ta hi. Tedim Subdivision Officer T.T. West in Tonzang innpi ah meeting khat sam a, Burma pen council tawh ki uk ta ding a hih manin no gam no kaih sung panin council nasemte a dingin bangzah khiat zo ding na hi uh hiam, a cih leh hausa te in bangmah zah khiat zo kei nung, ci uh hi. 

Kawlgam bupkikhop a om ma in British te in, no mual tungmite tei nai hetlo na hih manun Major Stevenson tawh vaikhawm khawm in hong uk le ung, na ut hiam, a cih leh Pu Pum Za Mang in, hong kikum phot nung, ci hi. Mual tung mite kamkupna ah Pu Pum Za Mang in tua thu gen in kikum uh a, Kawlte khutnuai ah om sangin ut zaw mah hang, ci in thukim uh hi. 

England Prime Minister Clement Atlee in Burma tawh kiton in mual tung mite zong Independent piak dingin gen hi. Tua thu pen October 17, 1946 in City Hall ah Yangon Governor R.D Smith in a pulak ngiat a hi hi. 

Tua ciangin Bogyoke Aung San in mual tung mi a hi; Chin, Shan, Kachin leh Karen te kiangah Burma Independent ngahna dingun hong huh un. Banghangin England kumpi hong khemna um na hi uh hiam? Eite in vaihawm khawm in,ngun-kuang kham-kuang sawk khawm leng nekledawn a kibangin nekhawm dawn khawm ding hihang, ci in ukpi te leh hausa te a zawhna dingin kei zong mualtung mi Chin ka hihi, ci lai hi. 

Tua ciangin February 12, 1947 in Panglong conference sam a, Burma Prime Minister ding pen kikhek kual ding hihang, ci in thukimna bawl uh a, Panglong Agreement, ki ci hi. 

July 19, 1947 in Bogyoke Aung San leh Cabinet Minister 6 tawh kikap lum hi. Panglong Agreement bawl makaipipa kikap lum mah leh mual tung mi ukpi te in thukikupna nei nawn tuanlo in Kawlte pummuan uh a, Bogyoke Aung San tangin U Nu, England ah pai a, mual tung mite zong Burma gam sungah om ding ut mahmah uh hi, thukim uh hi, Panglong Agreement ka bawl uh hi, ci in Enland Prime Minister Clement Atlee lak a, tua zah a ut tak na hi uh tak in ci in October 17, 1947 in U Nu-Atlee Treaty agreement bawl pih hi. January 4, 1948 in British te kiang panin Burma in Independent ngah a, Zomi te Kawl te khut sungah ih lut ni a hi hi. 

British te in Burma a nusiat ding uh ciangin a vui a tang a kipan galvan khempeuh Col. Lian Cin Zam khut ah ap uh a, Col. Dal Za Kam in Col. Lian Cin Zam a huh hi. Tua hun lai in 1st Chin Battalion, 2nd Chin Battalion, 3rd Chin Battalion, 4th Chin Battalion cih om hi. 

Panglong Conference ni February 12, 1947 pen Union Day in, ki ciamteh hi. Chin Hills Division pen Chin Hills Special Division in laih uh hi. 1974 kum in Chin Affairs Council in Chin Hills Special Division pen Chin State in laih uh hi. 

Burma in Independent a ngah kumin Kam Hau gam Ukpi nunung pen Pu Pum Za Mang in November 10, 1948 zankim laitak in Tedim Innpi ah a zin leh a natna kitheilo in si hi. Pu Pum Za Mang a sih ciangin A pa Hau Cin Khup kiangah vui dingin ama Jeep tawh Tonzang ah kipua to hi. A tate in Sial, lawi, bawng, leh sakol a kigawm in gan 45 kawsah sat uh hi. April 15, 1949  nitak nai 10:00 in vui uh hi. November10, 1950 kumin a zi le a tate in Pu Pum Za Mual a bawl uh hi. 

Thu lakna te;
• Mualbem khua tangthu
•'Kam Hau gam ukpite tangthu
• Sukte ukpite tangthu
• Heilei Mualsuang (Pu Kam Cin Pau, 2005)

Courtesy: Muan Cing Laibuusal FB
Share:

Lohching Na Kisa Hiam?

 ~ Pro Pastor Dr. Kammuanmung Thangniang

Thangkhal Baptist Church (ABA), New Delhi

Mihing hinkhua a dinga poimoh penpente laka khat ahihleh 'Lohchinna' ahi. Kua peuh lohchinh kiut chiat a, zong lohchin ki sawm chiat hi. Ahin, sil dah huai mahmah khat ahihleh mi tengteng kilohching lou hi: khenkhat te lohching a, a tamzaw thamte lohsam hi. A tangpi a genin mihingte pen lohching leh lohsawm in kikhen theih hi. Tua ahihtakleh nang khoihpen hi in na kikoih a? Loching nakisa na hiam?

'Mi lohching' ih chihte pen atangpi in sepna hoihtak neite ahi. A diakin ei singtangmiten lohchinna sangpen a ih ngaihsut uh ahihleh government sepna muh ahi- government nasepnate lak a zong IAS, IPS, IRS muhte pen mi lohching vawt a ngahsut ahia ua, amau bek hilou in ah nu leh pa te uh zong 'nu-lohching', 'pa-lohching' chia zahtak ahi uhi. Private company hung hat deuhdeuh toh kizui in, private a sepna hoihdeuh semte zong kingaisng panpan in, mi lohching khat in kituat panpan hi.

Ei Delhi TBC (ABA) te zong atangpi in government leh private nasem ihi uhi, ah lian lua ihi lou hangun. Tua ahihtakleh, ngaihsutna khat a, mi lohchingte kichi theihna tankhat zong um theih hi. Na hun paisate enkik inla, na tu dinmun pen Pasian gualzawlna hi na chihleh, Pasian kianga lungdam thu gen in.

Israel ten Gam chiamgam (Promise land) lading a ah kisak lai un, ah Lamkai muanhuai uh Joshua in lohchinna ding thuguk a mite kiang ah gen hi. Tua ahihleh, Pasian dan sun leh zan a ngaihsun gige ding, Pasian dan bangtak a gamtat ding ahi (Joshua 1: 8). Pasian dan banga gamtat gige pen lohchinna lampi bek hilou in, lohching chianga gamtat dingdan zong ahi.

Ih sep ih bawl na mun ah Pasian dan zui gigete ihih uh kideihsak huai mahmah hi. Sepna hoihtak nei lei zong, ih sepna mun a Pasian dan ih zui kei leh 'mi lohching' ki hilou ding hi, Pasian mit muh in. Sepna bang mah neiloute zong, ih hinkhua a Pasian dan sun leh zan a ngaihsun a, ih gamtatna a Pasian dan ih zui gige leh Pasian mit a 'mi lohchingte' ki hi veve hi. Hih dokna kidong chiatlei deih huai isa uhi: Lohching na kisa hiam?

 ***21082022***

Share:

Zogam Today Essay Writing Competition

Zogam Today, An Independent Daily Newspaper, invites participants for essay writing competition on the theme- "Problems of Drugs Abuse among the Young Generations Today" on its  Zogam today 10th Anniversary (30 October, 2022).
Share:

Permission Letter for 100 MBBS seats for Churachandpur Medical College from MARB

Share:

BSF Recruitment 2022 : Apply online for over 1300 vacancies


Applications are invited for 1312 vacant positions in Border Security Force (BSF).

Border Security Force (BSF) is inviting applications from eligible candidates for the Non-
Gazetted & Non-Ministerial posts of Head Constable (Radio Operator) and Head Constable (Radio Mechanic) in Group 'C' on temporary basis that are likely to be made permanent in Border Security Force (Comn Set-up) for the vacancy year 2022.

Name of post : Head Constable (Radio Operator)

No. of posts : 982 [ UR : 321, EWS : 420, SC : 131, ST : 110]

Eligibility Criteria : Matriculation or equivalent from a recognized Board and two years Industrial Training Institute (ITI) Certificate in Radio and Television or, Electronics or, Computer Operator & Programming Assistant or, Data Preparation & Computer Software or, General Electronics or, Data Entry Operator from a recognized Institute.

Or

Pass in Intermediate or 12th standard or equivalent with Physics, Chemistry and Mathematics from a recognized Board or University or Institution as a regular student with aggregate 60% marks in PCM subjects.

Name of post : Head Constable (Radio Mechanic)

No. of posts : 330 [ UR : 43, EWS : 61, OBC : 100, SC : 77, ST : 49]

Eligibility Criteria : Matriculation or equivalent from a recognized Board and two years Industrial Training Institute (ITI) Certificate in Radio and Television or, General Electronics or, Computer Operator & Programming Assistant or, Data Preparation & Computer Software or, Electrician or, Fitter or, Info Technology & Electronics System maintenance or, Comn Equipment Maintenance or, Computer Hardware or, Network Technician or, Mechatronics or, Data Entry Operator from a recognized Institute.

Or

Pass in Intermediate or 12th standard or equivalent with Physics, Chemistry and Mathematics from a recognized Board or University or Institution as a regular student with aggregate 60% marks in PCM subjects.

Pay Scale : Level-4 in the Pay Matrix, Rs. 25,500 – 81,100 (as per 7th CPC)

Age Limit :

i) Not below 18 years or over 25 years (closing date of receipt of Online application) for General Category.

ii) Not below 18 years or over 28 years (closing date of receipt of Online application) for OBC Category.

iii) Not below 18 years or over 30 years (closing date of receipt of Online application) for SC & ST Category.

How to apply : Candidates can apply online for the above positions through the website https://rectt.bsf.gov.in/ up to 11:59 PM of September 19, 2022

Application Fees : Each male aspirant belonging to General (UR)/ EWS and OBC categories for the post of HC(RO) & HC(RM) will have to pay examination fee @ Rs. 100/- only for each post through SBI Online Payment Gateway by using following modes: – Internet Banking (INB),  Credit/Debit cards, UPI, Wallet. No Examination fee is required to be paid by the candidates belonging to exempted categories/female candidates (i.e candidates belonging to Scheduled Caste, Scheduled Tribes, BSF Candidates, Ex-Servicemen and Compassionate Appointment). However, Rs. 40/- plus taxes = Rs.47.2/- will be charged from every candidate as "Service Charge" by the CSC (Common Service Centre).
Share:

ATSUM : Press Communique


 

Share:

NSCN: PRESS RELEASE

GOVERNMENT OF THE PEOPLE'S REPUBLIC OF NAGALIM
Ministry of Information and Publicity

PRESS RELEASE
CHq Hebron, the 20th August, 2022

The Kuki Tribal Union (KTU) expressed its dismay to the news item that appeared in some local papers and social media platforms regarding the surrender of eight (8) KTU members on the 19th August, 2022 to the Halflong Battalion of the 11thAssam Rifles (AR), Dimasa Hasao, Karbi Anglong, Assam. KTU refuted the claim of the AR that the surrendered members are members of KTU. As per official records they are not listed as members of KTU. It is the handiwork of the AR to gain unqualified credit out of the surrender ceremony.

It may be noted that one Tatar from KTU, Mr. Doulalsem Khongsai surrendered to the 11th AR on the 16th June, 2022. It is believed that he is hand in glove with the 11th AR to tarnish the good name of KTU by making the eight persons surrendered as KTU members. Doulalsem Khongsai is a person of dubious distinction who got himself elected as Tatar from the backdoor without going through the official process to be proposed, endorsed and approved by KTU. Morally on the wrong side from the beginning he did not think twice as he himself surrendered to the AR.

- MIP, NSCN/GPRN
Share:

PILVANG HUAI ~ Mumung Tonsing

TULAI in digital payment apps (bhim, gpay, phonepe, mobikwik, paytm etc²) ki hahzat mahmah ta hi.

Hiai toh kisai in QR Code, UPI, Account Number, Phone Number tungtawn in sum ki khakna leh van leina ah sum piakna in kizang hi. Ahi a, huaite zat manpha leh zangkhai ahih komkom in pilvang huai khenkhat kon lui khe ding.

1. Sum kuahiam in honkhak, vanlei na a kuahiam in sum hon piak leh na phone ah notification hongpai ding a, huchibang hong pai kei leh sum hon khatu/hon petu theiden lai phot in. 

2. Notification hongpai kei hial leh sum hon khaktu/hon petu na paikhiaksak ma in na balance check masa in.

3. Notification hongpai lou ahih a, sum hon khaktu/hon petu in success a chih leh a phone ah transaction details etsak inla, huai hun chian thil 3 en teitei in. 
1. Sum hon khak zah 
2. Hon khak ni (date) 
3. Hon khak hun (time).


Hiai kon gelh naziak ahih leh, Mr X in dawr a bawl a, van khat Rs 500/- in zuak hi. Mikhat lungput diklou sa toh vanzuak tu khem sawm hi. Van Rs 500/- huai dawr ah va lei a, sum piak na di QR code scan dan kineih in, midang kuahiam toh sum Rs 500/- a ki piak nasa uh SCREENSHOOT mahajohn kiang ah lak gaih a, sum kon khak khin chi hi.


Hichibang a ki khemna lamka ah atuak kha zeuhzeuh om a, tuni mahmah in leng kou dawr ah ka tuak kha ua , himahleh  dawr ngakte ana khem zou kei vanglak hi.himahleh hong khem zoukei vanglak. A poi mahmah bel, ka dawr kiang lak ua dawr ka bawlpih uh lawmte khat ana  khemzou chitchiat a, poi khopmai.

Mask bun in ka dawr sung ua ki muang ngamtak mai in hong om a, CCTV record ah dawr sung a hong omdan, a ki muan ngam dan i et leh star huai jejen😃😃😃

Poimohna omleh bel CCTV record et khik theih din om.
--------
Share:

Kuki National Organisation: ORDER

Share:

Recent Posts

Popular Posts

Articles

SUBSCRIBE

Thangkhal Bible in Mobile

Mobile phone a Thangkhal NT Bible koih ding dan

Read Thangkhal NT Bible

JOIN KV fb

ZOMI FINS

PHOTO GALLERY

THANGKHAL COSTUMES
TBCWD TOUR 24-Sept-2022
Kulhvum Prayer

Blog Archive