HAUPI KHUA TANGTHU: THANGKHAL

1. KHUA KISAT NA

Haupi khua pen nidangin "Thangkhal khua" kici a, Thangkhal a kici mipa khat in beh leh minam dangte tawh Thangkhal khua satin tuapen THANGKHAL khua a kici ahi hi.Tua a satpih Behminte hih anuai a bang ahi hi;

  1. Thangkhal beh   
  2. Buansing beh
  3. Gualnam beh    
  4. Mate beh
  5. Tawmging beh  
  6. Naulak beh
  7. Lushei zongteng
  8. Vaiphei zongteng
  9. Telngawk beh

Kum 1870 kum ciangin Tedim khua panin Pu Za Tual in Mualbeem Hausapa (Za Pau) kiangah Thangkhal khua lei-in tua-a kipan Za Tual khuasat ci-in kiciamteh a,tua-a kipanin ukpi hausa semin siahtung siahphei ne hi.Tua laitakin Pu Za Tual(Sukte),Pu Hem Dam(Gualnam),Pu Lam Dong(Buansing),Pu Hen Thawng(Tawmging),Pu Hau Khua Suan(Naulak),Pa Thang Khup (Mate),Pu Sel Ling(Hautual), amau teng in upa-makai semin a makaih to uh ahi hi.1890 kum ciangin "Losel khua" ci-in tu laitak atenna khua khung,sangsak tengah kiteng hi.Tualgal dalna khuakulh kilim tawh mahmahin khuami aneupen pan alianpen dong tualgal in khat zong that zolo a hih pen hausa upate leh taangpu taangta te kithutuahna khat ahi hi.
        
2. HAUPI a kicihna thu
       1870 panin kum 1895 ciangin Thangkhal khua ah tai phei kikin tua lai ah 1942 ciang kiom hi.Pu Za Tual Mulam ah a lal kalin apai lo azui lo teng pen Tedim panin Thaupi tawh kikap kapin,hal uh ahih manin Tedim pan a kigal muhlohna ding ci-in tulai tak a tenna mun aleitang min "Haupi" kuamah galtai-in kiteng hi.1942 kum ciangin Falam mangpipa in,"lai hongpai ciangin hong koici paisak ding ka hi hiam?", ci-in adot ciangin,"Haupikhua hong ci in,"ci-in kivaikhak ahih manin tua-a kipanin HAUPI khua akici ahi hi.

3. THANGKHAL / HAUPU KHUA  GAMGI
      Beltanglui pan Sahei-mual dung zuito-in Sialgawl mual zuito Tawivum ah;Tawivum pan nisuahna lam paisukin Tuingo lui Suangbuk sunsuk hi.Suangbuk pan Tuingo nak lam zuito in Sa ngak mual zuito a,Thuamvum ciang;Thuamvum pan Thaangmual dung zuisukin Haiciin luinak dong;Haiciin lui nak panin luidung zuisukin Bakkua lui, Zalui ah kituah;tua pan Beltang lui tawh kituah,tua pan Sahei mual tung dong hi a hi kikal teng Thangkhal / Haupi gam kici hi.

Thangkhal khua kisat pan tuni ciang dong Hausa sem ngei teng:
1.
Pu Za Tual (Sukte)         1888-1892
2.
Pu Hau Kam (Sukte)      1892-1913
3.
Pu Sian Khua Thang      1913-1921
  (Sukte)   
4.
Pu Do Cin Sum (Sukte)  1921-1935
5.
Pu Khup Za Tung(Sukte) 1935-1947
6.
Pu Zen Gin (Maibungh)  1947-1956
7.
Pu Khup Za Tung (Sukte) 1956-1960
8.
Pu Khup Za Cin (Samte)  1960-1965
9.
Pu Gin Za Nang               1965-1974
  (Gualnam)  
10.
 Pu Pau Za Dal (Naulak) 1974-1978
11.
Pu Thang Khua En         1978-1986
   (Sukte) 
12.
Pu Kam Khan Pau         1986-1988
     (Sukte)
13.
Pu Ngul Khan Kap        1988-1991
     (Samte)
14.
Pu Cin Khan Kap           1991-1997
     (Maibungh)
15.
Pa Langh Suan Nang     1997-2000
     (Baite)
16.
Pu Pau Khen Thang       2000-2002
     (Hautual)
17.
Pu Pau Za Dal (Naulak)   2002-2004
18.
Pu Kam Khan Pau          2004-2007
    (Sukte) 
19.
Pu Lian Khan Dal          2007-2010
     (Sukte)
20.
Pu Pau Khen Thang     2010-
     (Hautual)

By-Kap Za Langh 

Courtesy: Zogam Zomi Thugil tuantuam
Muancing laibusal
Share:

UPF-KNO JOINT MEETING RESOLUTIONS

Share:

Lia Mary Grace Mansiandei in Bank Asst Manager mu

Sugnu Zouveng aum Miss Mary Grace Mansiandei Zou D/o Retired Hon. Captain, Assam Regt. Thomas Paukhankap leh Veronica Niangngaiching in ICICI Bank a Assistant Manager ang mu natungah lungdam huoi akisa mama hi. Ama ahileh Nungah fel leh youth activities lam a social hileh church level hileh mitai ma leh guntu khat ahi a, Education lam ah MBA/PGDM jousa ahi hi.

May God be with you in your future endeavour.


Sd/-
Tungdim Daniel Zou
Education Secy,
Zou Sangnaupang Pawlpi, Chandel
Joint HQ, Manipur. 
Share:

Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy?

Home

"The true founders of Indian democracy"

India's founding fathers and mothers contributed in multiple ways to the establishment of democracy in the country. Some of those mentioned by the prime minister on 15 August did not make such contributions. Here is a more representative list.

Kancha Ilaiah Shepherd

KANCHA ILAIAH SHEPHERD

Pallikonda Manikanta

PALLIKONDA MANIKANTA

SEPTEMBER 05, 2022

After the celebration of 75 years of Indian independence, there has been a lot of discussion about who the founding fathers of our democratic system are. The ruling Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS)/Bharatiya Janata Party (BJP) combination, including Prime Minister Narendra Modi, who addressed the nation from the Red Fort on 15 August 2022, have initiated a new discussion on this crucial question.

Modi was earlier heard saying on various occasions, (both in India and abroad) that India was "the mother of democracy". His speech this year from the Red Fort was quite well crafted and meant to glorify the outlook of the "Modi Shining" era, which he indirectly referred to as "Amrit Kaal". He went a step further and laid emphasis on today's aspirational society, which is key to understanding the body politic of Hindutva's vision.

Apart from M.K. Gandhi, B. R. Ambedkar, and Vallabhbhai Patel, the RSS-BJP combine has been lately invoking the names of Vinayak Damodar Savarkar and Subhas Chandra Bose. Jawaharlal Nehru was, and still is, their nemesis and he therefore merits only cursory mention. It is worth quoting what Modi said on 15 August 2022,

All the countrymen are deeply indebted to pujya (revered) Bapu, Netaji Subhash Chandra Bose, Babasaheb Ambedkar, Veer Savarkar, who devoted all their life on the path of duty towards the nation. The path of obligation has been their sole life path… Today is an opportunity to pay homage to countless such great men like Dr. Rajendra Prasadji, Nehruji, Sardar Vallabhbhai Patel, Shyama Prasad Mookherjee, Lal Bahadur Shastri, Deendayal Upadhyay, Jai Prakash Narayan, Ram Manohar Lohia, Acharya Vinoba Bhave, Nanaji Deshmukh, Subramania Bharati who fought the war of independence and built the country after independence (emphasis added)

We leave it to readers to decode what has been emphasised in the above quote. Modi is one who always likes to have an audience that suits him. He enjoys reading the crowd to gain legitimacy and that is how the script evolves. In other words, what you see is what the RSS/BJP combine wants you to see. This defines a new kaal (time) called "Amrit Kaal" (in Vedic astrology, the perfect time to start a new venture). Since they are in power now, Kali Yuga (a demonic age) has become Amrit Yuga (an age of immortality).

For a long period, the Congress regime prominently mentioned only Gandhi and Nehru. Now, the RSS-BJP combine is reinventing the language and grammar of political democracy.

In understanding the founding fathers of Indian democracy, each political party has its agenda and outlook. For a long period, the Congress regime prominently mentioned only Gandhi and Nehru. Now, the RSS-BJP combine is reinventing the language and grammar of political democracy. Yet, ironically, the founding mothers of Indian democracy are overlooked by everyone.

Even after 75 years of freedom, we are still grappling with fundamental questions to do with the founding of our democracy and who can be deservedly listed as our founding fathers and mothers. In our view, they are those who contributed in multiple ways to setting up the democratic system we have now. They played a critical role in the freedom struggle and evolved their philosophy in the Constituent Assembly. They were involved in drafting our Constitution and represented various sections of Indian society.

We list eight names—six men and two women—who could be called the main pillars of the present democratic set-up. They are Gandhi (1869-1948), B.R. Ambedkar (1891-1956), Jawaharlal Nehru (1889-1964), Vallabhbhai Patel (1875-1950), Rajkumari Amrit Kaur (1887-1964), Maulana Abul Kalam Azad (1888-1958), Jaipal Singh Munda (1903-1970), and Dakshayani Velayudhan (1912-1978).

Quite accidently, they came from diverse castes and religions. In terms of caste, Gandhi was a Bania, Ambedkar a Dalit, Nehru a Brahmin, Vallabhbhai Patel a Shudra, Kaur a Christian and Sikh, Azad a Muslim, Jaipal Singh a tribal, and Velayudhan a Dalit from South India. Except Gandhi, all of them were members of the Constituent Assembly; five of them served in the first cabinet and set up the structures that were needed for democratic institutions to grow. Also, barring Ambedkar, all of them were Congress leaders in the fight for freedom.

Ambedkar played the double role of trying to free India from casteism and colonialism from the 1930s onwards, working from his own platforms. Amrit Kaur and Velayudhan played a critical role in the Constituent Assembly, representing the interests of women and children of all castes, religions, and communities.

We believe that the founding fathers and mothers are different in some ways from all the participants in the freedom struggle. The freedom fighters were numerous and came from different political backgrounds. Many fought for freedom and died for it. Many gave away their property and lived an unmarried life with the single goal of freeing India from the British. Rajkumari Kaur was one such remarkable female freedom fighter, and there were many such women and men in the years leading up to 1947.

It is important to think and rethink the roles these eight freedom fighters and thinkers played in shaping Indian democracy. They all deserve laurels whether one agrees with their ideology or not. Petty politics should not undermine our regard for those who gave us a democratic system that has survived many odds and challenges.

In India, only Nehru became the Prime Minister from among the founding figures and continued in the post for 17 years. In our view, he should have done exactly what George Washington did—resign after two terms…

American democracy acknowledges seven figures as founding fathers—George Washington, Thomas Jefferson, John Adams, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, John Jay, and James Madison. There was no leading woman politician at that time. Of the seven, four became presidents and stabilised the democratic system in the early years of America's existence as a unified country.

In India, only Nehru became the Prime Minister from among the founding figures and continued in the post for 17 years. In our view, he should have done exactly what George Washington did—resign after two terms to ensure that no dynasty got hold of the power structure of the nation. Nelson Mandela resigned after his first five-year term.

Nehru's long innings in power created a coterie of writers and thinkers who paid little heed to the roles of Ambedkar, Vallabhbhai Patel, Amrit Kaur, Jaipal Singh, Velayudhan, and Maulana Azad in the freedom struggle. All Nehruvian scholars not only ignored Ambedkar, but also considered him unworthy of being on a list of freedom fighters. This led to a backlash from Dalit, Adivasi, and Other Backward Class (OBC) intellectuals and many others. The intellectuals also diminished the role of Vallabhbhai Patel. Ironically, the BJP is now using these two figures to undermine Nehru.

Gandhi remains a constant symbol for all parties. For a long time, his murder by Nathuram Godse created a sense of unease whenever the RSS/BJP approved of him. From Atal Bihari Vajpayee's days as prime minister, the ruling party has been ritually paying tributes to him at Rajghat. For a long time, the communists respected Gandhi, while completely ignoring the other founders, particularly Ambedkar, who could have come to their rescue in a crisis like the present one.

All the political parties conveniently ignore Amrit Kaur, Jaipal Singh, and Velayudhan, who had perhaps been among the most active members of the freedom movement and the Constituent Assembly. Amrit Kaur was the only female Cabinet minister in the Nehru government for 10 years with the important health portfolio. Maulana Azad, of course, got minority treatment throughout.

Each one of them had their own … personalities, but they were also accommodative of opposing views … For example, Gandhi and Ambedkar had opposing views about various aspects of Indian life, institutions, practices, and culture, but they worked together for the common cause of democracy.

We feel that each one of these eight figures were equally important in instituting our present democratic structures and sustaining them with a constitutional democracy, which was supported by a well-written constitution and a dignified national flag. Though each one of them had their own grounding, all of them were experts in modern constitutionalism, the principles of democracy, and the moral and ethical bases of the institutions that had to be built by Indians. They were all well educated, both in India and England (except Azad, who was self-educated in English, and Velayudhan, who was educated in Kerala), and deeply committed to national freedom and advancement.

Each one of them had their own philosophical and ethical personalities, but they were also accommodative of opposing views and principles. For example, Gandhi and Ambedkar had opposing views about various aspects of Indian life, institutions, practices, and culture, but they worked together for the common cause of democracy. Ambedkar became the chairman of the committee drafting the Constitution of India from the Constituent Assembly debates to build a sustainable democratic system for all Indians. The way he cooperated with Nehru, Vallabhbhai Patel, and other Congress leaders in the Constituent Assembly and also in the Cabinet showed what goals he had set for himself.

Whether we agree with the non-violent or violent character of it, the freedom struggle reached its goal under Gandhi's broad leadership. His idea of gram swaraj and national swaraj dwelt broadly within the framework of democracy. He stood for the abolition of untouchability, if not the varna system.

We briefly outline the careers of the eight founders we selected which will illustrate why we have chosen them.

1) Gandhi played a key role in making the nationalist movement a mass movement. Whether we agree with the non-violent or violent character of it, the freedom struggle reached its goal under his broad leadership. His idea of gram swaraj (village self-rule) and national swaraj dwelt broadly within the framework of democracy. He stood for the abolition of untouchability, if not the varna (social stratification based on caste) system. Gandhi played a key role in stopping communal riots after Partition and formed the drafting committee of the Constitution under Ambedkar, while making Nehru the first Prime Minister and Vallabhbhai Patel the Deputy Prime Minister. He knew what the democratic set-up would be once the Constitution was adopted.

2) Ambedkar began working to free Indians from colonial rule and caste oppression from 1927 onwards. He played several roles that aided in making India a constitutional democracy. He was the only political thinker who drew democratic lessons from Buddhism and put in place a workable Constitution for the nation. As the first Law Minister, he was responsible for making sure the Indian legal system was on track. Through his work and writings during the colonial period, he left a strong imprint on India on the idea of equality, both in theory and practice. He guided the Constituent Assembly debates to a democratic synthesis. He laid down the foundation to curb authoritarianism and wrote several books that aimed to transform India into a civil and egalitarian society.

Amrut Kaur was the only woman cabinet member in 1947 and played a pivotal role in shaping health institutions in India till 1964. She was unmarried and donated all her property to health and educational institutions.

3) Nehru began his activism in 1920 with a kisan (farmer) march in Uttar Pradesh and remained active in the anti-colonial movement despite being jailed nine times. As a Congress leader, strategist, thinker, writer, and our first prime minister for 17 years, he was the central pillar of our democratic system. He played a critical and decisive role in working out a constitutional framework with a strong respect for fundamental rights and putting it into practice in a brutally casteist and class-divided society. He was responsible for stabilising democracy in India while it failed to take root in many neighbouring countries even during his lifetime.

4) Vallabhbhai Patel began his anti-British campaign in 1918 with the Kheda farmers' agitation. He gave up a prosperous legal practice when he joined the Congress in 1917 and became a mass leader second only to Gandhi after the Bardoli movement. He mobilised people and money to fight the British, and became first Shudra Congress president in 1931. As Deputy Prime Minister and Home Minister, he played a key role in bringing the princely states into the Indian Union. He also played a critical role in promoting a consensus in the Constituent Assembly. Though he did not write much, he was the most influential of the administrators who worked to put the young Indian nation state on its feet.

Jaipal Munda was the most enlightened Adivasi member of the Constituent Assembly and advocated drafting of constitutional provisions for tribal liberation from internal caste-class exploitation.

5) Rajkumari Amrut Kaur came from a royal family, but she gave up everything and joined the freedom struggle after her higher education in Oxford University in 1918. She had grown up as a Christian woman and saw the liberation of all women from bondage and the freedom of Indians from British rule as her primary goal. Though she was a part of many Gandhian movements, she developed her independent views on women's rights, education, and health. She was a founder-member of the All India Women's Conference in 1927. She played a significant role in the Constituent Assembly in formulating equal rights for women of all religions, castes, and tribes. She was the only woman Cabinet member in 1947 and played a pivotal role in shaping health institutions in India till 1964. She was unmarried and donated all her property to health and educational institutions. She combined in herself an indomitable nationalism with an international vision of a democratic and developing India.

6) Abul Kalam Azad was a staunch Muslim nationalist who was with the Congress and became the party's youngest president at 35 in 1923. When Mohammed Ali Jinnah planned to form a separate Muslim nation, Azad's preference was for a united India. He was a scholar, politician, writer, thinker, journalist, and educationalist, who had never studied in England. He played a critical role in keeping many Muslim regions and people in India during Partition. As a learned member of the Constituent Assembly, Azad played a significant role in drafting the Constitution. During the freedom struggle, he established educational institutions for Muslims to bring them into the modern era. As the first Education Minister of India, he established many new institutions of higher learning and the University Grants Commission. His scholarly writings helped many in the Muslim community realise the importance of building a democratic system with adult franchise.

Dakshayani Velayudhan was … the first Scheduled Caste woman graduate in India, and a member of the Cochin Legislative Council and one of the nine female members of the Constituent Assembly that had 389 representatives.

7) Jaipal Singh Munda was the son of tribal farmer in Jharkhand, an Oxford-educated intellectual, a world-famous hockey player, a teacher, a tribal rights leader, and a freedom fighter. He established the Adivasi Mahasabha in 1939 and worked for the liberation of India from the British and also Adivasis from internal oppression and exploitation. He was the most enlightened Adivasi member of the Constituent Assembly and advocated drafting constitutional provisions for tribal liberation from internal caste-class exploitation. He worked hard to keep the Nagas and other rebelling tribals within the Indian Union and at the same time popularised the idea of Adivasis forming their own states to promote their development.

8) Dakshayani Velayudhan was from a Dalit Pulaya family from Ernakulam in Kerala. She was among the first women from her community to wear an upper cloth, the first Scheduled Caste woman graduate in India, and a member of the Cochin Legislative Council (1945) and one of the nine female members of the Constituent Assembly that had 389 representatives. From 1946 to 1952, she served as the first and only Scheduled Caste member of the Constituent Assembly and the Provisional Parliament of India. She emphasised equality in all spheres and believed that a "moral" aspect of human life and the principles of the Constitution were fundamental requisites to annihilate caste inequalities. She was an intellectual politician, who, as the editor of Common Man, a magazine published from Madras, educated many of the depressed classes on their rights. A close associate of Gandhi she worked till her death in 1978 to establish a healthy democracy and its supporting institutions in India.

Ideologically, we do not agree with some of the founders, but we recognise their role in ushering in democracy to this country. They too dreamt of India turning into an aspirational society but respected its diversity. It is therefore necessary to remember that aspirations cannot simply be met through rhetoric or charisma. These thinkers delved deeply to craft a healthy grammar of politics without being carried away by the aura of the freedom movement. In this Amrit Kaal, the regressive approach towards nationalism has to be shunned to enable democracy to progress, excel, and, more importantly, protect its own future.

All of them were experts in modern constitutionalism, the principles of democracy, and moral and ethical basis of the institutions that had to be built by Indians.

Why only these eight? Why are freedom fighters such as Bose and Savarkar not on the list? We are of the opinion that a founding father or mother should have played the following roles: (1) they dedicated themselves to participation in the anti-colonial struggles; (2) they had a clear idea of establishing a democratic political system with a written constitution and a commitment to human equality—both among the sexes and within them—with no acknowledgement of caste or hierarchy; and (3) they played a concrete role in the pre- and post-1947 process of introducing democracy and the institutions it needed to India.

Apart from participating in the freedom struggle with militant approaches of their own, Bose and Savarkar had no vision of democracy, equality, and the constitutionalism that had to be set in motion in post-colonial India. Neither in their writings nor speeches are such formulations available.

The other names that Modi mentioned do not qualify because they played varied roles in colonial struggles and post-colonial politics with their own ideology. They could be respected if we agree with their ideologies. But they certainly cannot be counted as among the founding fathers of India's constitutional democracy.

Kancha Ilaiah Shepherd is a socio-political theorist, social activist, and author. His latest book is The Shudras – Vision for New Path, co-edited with Karthik Raja. He is currently the Vice President of Amrutha Sathaiah Kolluri Educational Society (ASKES), Tellapur, Telangana.

Pallikonda Manikanta is a Phule-Ambedkarite researcher and activist from Telangana, who teaches political science. He is currently associated with ASKES, and writes on anti-caste thought and politics, the politics of Hindu nationalism, and the political culture of Telangana.

This article was last updated on September 06, 2022

https://www.theindiaforum.in/article/who-are-true-founding-fathers-and-mothers-indian-democracy

Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy? 

September 6, 2022


Courtesy: https://www.kanchailaiah.com/2022/09/06/who-are-the-true-founding-fathers-and-mothers-of-indian-democracy-the-india-forum/ 

Share:

PIMPIH KHUA TANGTHU ~ Rev Thang Khan Pau

Zomite piankhiatna:
Lai Siangtho i sim ciangin Noah hunin Pasian in Leitung tuicin tawh na sawpsiang hi. ( Piancil 7:1-24 ). Tua hunin Noahte nupa, a tapate thum leh a mote thum, akigawm in mi ngiat bek na suakta uhi. Pasian in Noah tawh thuciamna khat hong bawl in " Pung un la tampi pha in, Leitung dim un " na ci hi. (Piancil 9:1). 

Tua mah bangin hih Noah tapa thum te ahi;
1. Shem 
2. Ham 
3. Japhet te tungtawn in Leitungah mi hong kipan kik a, hong kizeel toto hi.

Leitung mihing piancilna thute abulkan mipilte (Anthropologists) in Leitung mihingte namthum in hong khen uhi.

Tuate in; 
(1) Mongoloid nam (Shem suan leh khak te ) 
(2) Negaroid nam (Ham suan leh khak te)
(3) Europeoid nam (Japhet suan leh khak te ) ahi uhi.

Hih teng sungah Shem suan le khak sungpan in khangthumna ahi Eber in tapa nih nei a, Peleg leh Joktan te ahi hi. (Pian 10 : 21 – 25). Joktan in tapa sawm leh thum nei a, nisuahna lam Sefar mual dong banin teng uhi.(Pian 10:30). Tua Sefar mual in Asia nisuahna Tibet, Mongolia ciangdong ahi hi. Joktan suante hi bangin hong kizeel a, nisuahna lam gammite hongsuak uh ahi hi. Peleg suan panin Abraham te na piang a, Abraham suan panin Israel minam Pasian in a na tel te ahi uhi.

Joktan suante nisuahna lamah hong busa kawikawi uh a, Mongolia pan in Sengam sungah hong busa uhi. Sengam panin Kumpi aana lel kisa pawlkhat Tibet gam hong tungkik uhi.

Tibet panin Kawlgam lutna:
Sengam panin Tibet gam tungte sungah ei Zomite zong na kihel uhi. Tibet panin Kawlgam ah thumvei lut na kisuah uhi, ci in tangthu busungah kiciamteh hi. 

Tuate in; 
1. Tibet – Myanmar 
2. Mon – Khamar 
3. Thai – Chinese te ahi uhi.

Tua sung panin ei Zomite pen alut masa Tibet - Myanmar sungah a kihelte ihi hi. Tibet pan kilal suk ahih manin tuhunin zong Tibet a teng laite Khanglui kizepzia leh ei Zomite khanglui kizepzia kibanglai hi, kici hi. Tibet pan a lalsukcil un India gam Bramaputra gun, nisuahna lam Hukaung zangkuam te ah teng masa uhi. Tua panin Kawlgam Takaungah hong teng uh a, minam thum in hong kikhen uhi.

Tuate in; 
1. Pyu 
2. Kanyan 
3. Thet te ahi uhi. 
Hih sungpanin Pyu cih te Kawl minam, Kanyan cih te Karen minam, Thet I cih te Zomi leh Kachin te hi kici hi.

Tua mun panin Zomi (Chin) leh Kachin te in Tuikang gun (Chindwin gun) hongzui sukin, a u Zo (Chin) nungzui-a a pai anau Kachin in a u khekhap mansuah a, tua munah omsuak pah hi kici hi. A u pai suksuk a, Chindwin leh Irrawaddy kigawmna Khawlkhen akici gun tawbing tung uhi. Pawlkhat Irrawaddy gundung zui in pai suksuk uh a, Magwe, Minbu, Aunglan, Thayet , Pakokku, Taungdwinkyi, Pyinmana, Kyaukse, Pagan, Prome (Pyi), Henzada, Mindung, Taungo te dong thamlo in Tavoy dong nangawn na tung uhi. Judson sih khit Boardman tawh akithuah Rev. Francis Mason in Tavoy ah 1834 kum a a tuiphum masak pen Chinte numei khat ahi hi. Hite pen Asho-chin (Plain – Chin) kici hi.

Monywa nai Sabuni panin tainihna ah Zomite tual bawlna leh Mualsuangpi (pi 13) asang khat tudongin omlai hi. Tua mun pen Kawlte in Chin-paya ci uhi. Sagaing khuasung ah Chin-suh kici mun minkhat tudong omlai hi kici hi.

Monywa lam panin pawlkhat in Chindwin gundung zuito kik uh a, Kalay-Kabaw zangkuam hongtung uh a, tuamun sung tengah tawlkhat sung hong teng uhi. Hih hunsung tengin mun tuamtuam ah hong kizeel in tampitak mah hongpha man hi.

Kawlzang panin Khamtung hong tunna:
Kalay – Kabaw zangkuam ah Zomite hong khang hong pungin hong kizeel hi. Hih hunin Shante tawh kitengkhawm a, amau ei Zomite sangin napil zaw khin uhi. Tua ahih manin amau Shan ukpi Soe Saw Ke in a tapa Kyitawngnyo  (1402-1426) hong uk sak hi. Khampat khua zong Zomite khuapi khat hi ngei a, a taitoh ding uh ciangin Mawngkungno khat suanin anung ciangin Khampat Bungpi kici hi. I pu I pa ten a gen uh ciangin, tua Mawngkung ii hiangdawn in lei a bat teh Zomite Kawlzangah kitengkik ding hi ci uhi.

Kalay- Kabaw zangkuam ah I ten sungin Kawlpi Sawbua Kyitaungnyo in AD 1374 in gal matna ding a Khua zaina acre 234 kimkot ah kulhpi to sak hi. Ama uk sung mite aana tawh tosak a Zomite hat pen leh citak pen hi kici hi. Nasepna ah a ginalo te a khemedawn leh a khutmedawn tan sak hi. Tua bangin ukpi-aana khauh si leh thu tuamtuam hangtawh Kawlpi zang panin Zomite mun tuamtuam ah hong lal leuleu uhi. Pawlkhatte leilu lam manawh in Assam leh Manipur gamte tung a, pawlkhat leitawlam Yaw gam, Mindat, Kanpalet, Matupi, Paletwa dong tung uhi. Pawlkhatte Meitei gundung zui in galkah uh a, Falam, Hakha lam tung uhi.

Ciimnuai tunna:
Zo khangpan Khang ngana Pu Song Thu makai in Pu Song Kip te tawh inn (40) kiim na lalto uhi. Ciimnuai tunma in Kuai Lui dung zui to in Peempi (Pimpih) na tung masa uhi, ci in a ciamteh zong om hi. Peempi cih pen anung ciangin kamsawi (corruption) tawh Pimpih na kici hi, ci in Pupate in na gen uhi. Tua panin Ciimnuai na tungto uh a, Khua na sat uhi. Tuahun in AD 1420 kiimpawl hi dingin ki um hi. Ciimnuai I cih pen Saizang leh Phaileng khua kikal, tulaitak Saizang – Tedim mawtaw lam nuai furlong khat bang a gamlatna mun hi a, Ciim cih pen kenbaal nam hi a, tuate pona nuai ahih manin Ciimnuai aki ci ahi hi. Tua ahih manin Kawlzang tawh kikal ah tawlnga loin Ciimnuai tun suak ding sangin Peempi (Pimpih) ah na tawlnga phot hi, cih pen tangthu laibute ah kimu thei hi.

Ciimnuai ah I pu I pate tawlpikhat a ten khit ciangin a pawlpawlin mun tuamtuam na zuan leuleu uhi. Pupa te la sungah zong, Ciimnuai a na phuah uh la na om hi.
(a) Tuan a pupa mimbang pianna, Ciimtui geeltui I vangkhua hi e.
(b) Zomi pianna khaubang sut leng, Ciimtui vangkhua saibang satte ami lunmang te in ki lel e.

Phunom khua tunna:
Khuano mi atamzaw, adiakdiak in Phunom mite pen Ciimnuai pan in Saizang gamsung 'Zophei' ah kiteng a, tua panin Vangteh gam Tuumzang kitung hi.Tuumzang panin Phunom khuataw Engzang ah kiteng hi. Engzang khua a ten zawh uh khangthumna ciangin galten na sim in a khua uh na halsak uhi. Tua panin Hiangzang a kici na mun ah na teng uh a, a sawtlo in pulpi-zavat tungin taikhia kik uhi. Pul ven ciangin a tenna dinguh aisan in ai ngahna munah khua na sat leuleu uh a, tua munpen Tangkam in Phun (Kaam) omna mun cihna Phunom na ci uhi, ci in Siapi Cin Khan Pau in Phunom khuasat tangthu agelh na ah na ciamteh hi.

Pawlkhat Kaalzang pan leh Khuagen pan cih bangin kitung ciat hi. Phunom khuasat pen AD 1650 kiim hi dingin ki um hi. 

Phunom khuasat Pupi teng; 
1. Pu Tun Thawng (Haunung) 
2. Pu Mang Hil (Suante) 
3. Pu Phut Lam ( Buansing ) 
4. Pu Tun Lam ( Namzo ) 
5. Pu Suan Tawng (Thangpang te ) te ahi uhi. Phunom khua a kisat tungin Lum tawi thei, Tei tawi thei mi (80) aphak na dingin thu na ngen uhi. Tua mah bangin tawlkhat sungin mi kikhangin kipawlcing semsem hi.

Tanglai Pimpih (Peempi):
Zomite Kawlzang panin a taitoh un Kuai Lui dungzui in Peempi (Pimpih) ah na kinga phot uhi, ci in Pupate in na gen uhi. Col. Khen Za Mung in, Pimpih-Laihan ah Kawlzang pan tai toin Khang sagih bang ka teng uhi, ci in a laibu gelhna sungah na at hi. Phaiza a Pu Gin Dal a kici, khangluimi thu ciamteh mahmah khatin, Pimpih ah ka Pu ka Pate uh ii a tenlai-a khuakulh kanh kito nalui om ding hi, ci in 1980 kiimpawl in na gen hi. (Tulai tak Pimpih khua a teng  Pi Awi Lian te kong zanga guampi paisuk  pen ahi hi). Tulai tak Zangkong  (Tamwe) a Harvester Christian Center pu ahi Rev. Suan Go Khai zong hih thute a kan dingin hong pai ngei hi. Hih hunin Hatzaw leh Hatlangh te na teng uh a, a mau taikhit ciangin tawlkhat sung kinusia phot hi.

Hih teng khit ciangin Ciimnuai ki tung a, Ciimnuai panin kikhenkhiat zawh ciangin Pimpih gam sungah, Vaiphei te,Thahdo te cih bang zong inn sawmsawm kiim in na teng kawikawi uh a, ahi zongin kipsuak zolo zelin na nusia kik zel uhi.Tuabang hun sung mah (AD1600-1880) pawlin Bungguam khua leh Lengsuih khua ah Sihzang te, Anngo khua ah Tomu te, Hung khuamun ah Zote, Pimpih Zo kongpi ah Zote cih bangin na teng uhi. Hih Bungguam leh Lengsuih a tengte in Kawlzang simsuk in, a bawng alawi te uh kaihsak a, a taangsaal te uh na halsak zel hihtuak hi. Asawt ciangin Kawlte in Falam gal cialin hong simto a, a pasal teng thatin a zi te 4 uh a pasal lutang puasakin a khua dong tonpih hi, ci uhi. Tua ciangin nawikainu akici Bungguam nupi khatin hibangin la na phuak hi.

Nawikainu la:
(a) Ka kiang hangtawh  ka von hangtawh nahnuai vangkhua sat ingh e.
(b) Kiang hang aw e, von hang aw do in suangua bang mon e.

(a) Kiang tawh khuasat khuanun nuamno sawlbang hei cim manlo e.
(b) Sawlbang hei cim manlo a, do ta hong leng tamta e.

(a) Kiang sumlu simbang mai pan ci ingh hangtui luangsuk zui ing e.
(b) Hangtui luangsuk zui ingh e, Khua ci teng mel in mu'ng e.

Hi bang tengtawh amau zong tengsuak zolo in na taikik uhi.

An Ngo ah zong Tomu te a ten sungin an hau lua in, nisim zu nungin pawi bawlin lamlam uhi. Khatvei mothak  khatin Lolai ah antangsa (Tangzik) buak suahin a maizum manin leilak ah a phiatnelh ngawp aleh, po ngawpin hau mahmah hi kici hi. A tangsa a I pawi zong po veve, hau veve I hih teh ci-in taaksih a ahuan, aminsa a pawi leh zawngzo pan hi, ci-in Tomu Khangthu ah na ciamteh uhi. Mi lah pung, an lah hau, kimuang mahmah in, kampau pha lua in a omlai takun Tawmi (Sahang gilo) laangin mi tampi tak ne a, an zong zawngkik ngawpin nektheih-nekmawh a nekna uh pan gilsan-zavat in mi tampi si uhi. Tua panin Suanzo khua (Tampi khuataw) ah na taikik uhi.

Pimpih Zo kongpi ah Pu Huat Thang leh Zote inn 9 khawng na teng uh hi. Tua hun laitakin Suanzo khua (Tampi Khuataw) ah zong Zote mah na teng uhi. Tua hunin Pawi gal ahi zongin, khua khat le khua khat gal le sa a, kisimsim hun hi a, Suanzote leh Zo kongpi (Pimpih) aa tengte zong gal le sa a nei I om leh kiko ding  ci in, Pimpih aa te Vankhaihum ah, Suanzote Vandohum ah galvil in nisim in om tawntung uhi. Laibung ah Pu Tel Pau a nopsak laitakin a tute  Thang Kop te unau in a Pu Tel Pau tanu Ngiak Lun deih a, a Pu in a piak loh ciangin Suanzote gal cialin a sim uhi. Pu Tel Pau khuapihte a suakta sunsun Thaang pangah tai in ni khatni teh, a phu laksak dingin Suanzo sim ding kuan uhi. Tua Suanzo sim di te in Pimpih tawn uh a, tua thu Pimpih  pan Vankhaihum mualtung a galvilpa Pa Ngei in Vandohum ah kikhuang tumin gal na ko hi.Tua gal kohna hangin Suanzote na taimang ahih manin hong ciah lamin hong baang kik a, tuani a galvilpa  Pa Ngei  manin Pimpih tualah a hingtangin lamin sisak hi. Akhua atui  in lah hon ngamlo in, en dimdiam bek uhi. Tua tak ciangin Pu Huat Thang (ahau sapa) uh zong "Kei ka tha tum nawn kei in, khua leh tui aw, no na utna tek uh zuan unla, kei zong Kawlzang lam vazuan ning" ci-in Kawlzang lam ah taisuk in a khuapih teng tawlpi khat sung Hung ah  khua satin teng uh a, a sawt ciangin  saklam ah taisiat uh hi, ci in kigen hi.

Tualai hunin Tedim leh Tonzang gam sungah ukpi  gam 3 om a, Sihzang, Sukte  leh Kam Hau uk ahi hi. Tedim ah Pu Kam Hau  maang hi. Inn 300 bang pha a, Kam Hau a minthan ciangin Kawlte in haza in, a inn thumvei halsak hi. Tua ciangin Sihzang uk, Sukte uk, Kam Hau uk sung panin galhang tata in a phu lakna in  Kawl tual simsuk zel uh a, abawng alawite uh kai zel, tangsaal halsak zel hi ci hi. Tua thu hangin kawl leh Zo kikalah kilemna ding vaihawm a, gallemna dingin Kawlte nget bangin va-ak nupa le zabel khat pia in, kamciam bawl uhi. Tua kamciam in "Zomite Kawlte tungah kong khialh masak uh leh, Kuaitui lehluan hen.
Kawlte in Zomite tungah nong khialh masak uh leh, Kuaitui in Kawlpi khua umna kulh sunkham suk tahen" cih ahi hi. 

Khuasak Pu Thuam Son in hi bangin la na phuak hi.
(a)  Zang I dona, Thangmual nen a, Kuaitui luang suk, tong khial zawzaw a lehluan in ciam hang.
(b)  Zang aw nong seh loh bei sang, sesum namcin, tung kawlva leh man tunglom in ciam hang.

Pimpih gam sunga teng masa ahi Bungguam, Lengsuih ate zong hibanga a gamta ngei te nahi uh a, hih kiciamna a om khit teh koima peuh ah Kawlzang simsukzel theihna a beituam hihtuak hi.

Pimpih khua kip a suahna:
Phunom khua ah Pu En Lam (Naulak- Do Khoi tapa) hausa a sep laitak 1880 AD pawlin khuasat pupite tuikhuat taamphuatna om bangin, mipawlcing semsem hi. Inn mun logam ding haksa si, gam le lei zong tul kuankuan ta ahih manin nuntakna ding mah ngaihsutna in Thangkai gam nem zuat ding a lunggulh  pawlkhat hong om hi. Tua hunin Thangkai gam pen Sihzang ukpi, Sukte ukpi, Kam Hau ukpi in huamlo in gamtong in om a, Falam ukpi Conbik ii sabetna gam  na hi hi. Tua hun sung mahin Sik huan mual ah suangling neite Kalate in khua kultui tawh huanin belpeuh in sung uh, ci hi. Tua khawng Phunom pan  nalei suk thei, amau zong sabengin na pai, gam na kuan thei zel uh a, a gam  hoihna mun na tel uh ahih manin ten dingin na vaihawm uhi.

Tua kum 1880 mah in Falam ukpi pa kiangah a ngen dingin Phunom  pan Pu Dongh Khoi, Pu Khoi Dongh leh Thuklai pan Pu Hum Thang te kiseh in na pai uhi. Falam ukpi pa Conbik in "Tua bang ahih leh na teng unla, siah dang puak kul kei  in, kum 3 hal in sial siah hongpuak un" ci in vaikhak a, thaici namkim, khuang khat, daaktal khat pia in phalna na pia hi.

Hibangin ukpipa kiang panin  phalna ngah ahih manin lungkim thanuam takin hong ciah uhi. Phunom hong tunkik uh ciangin a ut teng kikhawngin a maikum 1881 kum ciangin Pimpih logam nazuan suk pah uhi. Inn 20 khawng phapah uh a, a tai sukcil un Liit cihna logam tengah bukkhawl in na teng phot uhi. Tua laitakin Pimpih  ah Pu Huat Thang  le  apawl te inn 9 khawng na teng lai hi.

Falam ukpi kiangpan phalna ngah a, khuakip khat bangbang  ahizongin suaksak nuam hangin a teng luite I tuinek tamphuat mang keini in a thakin tuikhuatin ki tamphuat ni ci uh a, Pimpih luitui  nakpi dingin a thakin taamphuat in thu na ngen uhi. 

Tua tuikhuat te in;
1. Pu Khoi Dong 
2. Pu Za Thang 
3. Pu Dong Khoi 
4. Pu Son Kham 
5.Pu Hang Kham  te ana hi uhi. 

Ka Pu Thuam Ngin in hong gentheih khat, hih tuikhuat na ah kuamah kamkhiallo ding ki ci a, Pu Za Thang in khuasung-tuisung cidamna ding ngaihsunin kamhoih ding ci in," Khua zong dam na lawmlawm e" acih leh a lawmte khatin "Na maw maw (mawl) kei deh" ci kha a, maw maw (mawl) pen hoihlo ahih manin Pimpih ah a maw maw (mawl) kitam hi, ci hi.

A maikum ciangin lo thak zong leuleu a, a lo zuatna  lo sat a, a giakna uh ah Pu Kim Khai (Haunung) a gamvakna pan sahang in manin ne a, a tumlang bek ne in a tumlang nusia hi. Tua  Pu Kim Khai luang pen Phunom ah puato kik uh a, Phunom a tun uh teh,  Phunom papi pawlkhat (Pu Tawng Lam te pawl) in "No singpum lian balpum lian  duhte, naduh nanop uh! " cih danin min sialin thau na lawn ngawp uhi. Sihhui theu ciangin paisuk  kik a, Pimpih a tun ciangun thu kikumin kiciamna na bawl uhi. Tua thu kikupna panin "Tu a kipan a si masasa, kuakua hitaleng Phunom ah kipua nawnlo ding, Pimpih ah kihui ding" ci in thukimna na bawl uhi. A sawtlo in  Pu Dongh Kham (Pu Zom Ling pa) hong si a, Pimpih Zote than(han)  ah kihui hi. Pu Ling Thang genna ah,  tuahunin Pimpih  Zo kongpi a teng Zote  omlai a, Pu Zom Ling pen Zo nupite in tuibuk  umthei tawh a pa sih hehnem in sat lualua   ci hi. Tua kum mahin Zote inn 9 teng Hung khua munah taito in, tua pan asawt loin saklam  ah taisiat uhi.

Tua hunsung mahin  I gensa ahi Lengsuih khua aa a tengte zong pawlkhat teng lai a, nupi meigong tamzaw hi. Liit panin papite hawh thei a, "Nong damdam uh hiam?"ci in a hopih ciangin," Ka lu uh dam ven, ka taw lam uh dam kei" cih peuh tawh kidawngkik uh kici hi.

A kum thumna ciangin Pimpih khua mun taktak ah kituah in innkip, lo kip  tawh ten hong kipan uhi. Tua a ki panin khua tualbiak (Tual thoih ) zong hong kipanin,  Tual Phuisam dingin Pu Sung On (Haunung) na seh pah uhi. Falam ukpipa tawh kiciamna ahi Sialpi khat puakhun hong cingta a, kum 3 hong pha hi napi amau lah bangmah neinai lo uh ahih manin puak zolo uhi. Tua ciangin Falam galkapte hongpai a,khua upate in zindo nading dang neilo in Zusa ngawm pumhuan tawh zindo hi. Falam galkapte lungkim zolo hiding hiven, a zusa ngawm pumhuan min sate   a nek ding ciangin ci, ci, ci ci-in  kitawng sak hi. Tua ciangin papi  ten vaihawm simkikin Pu Thuk Zong' sialpi  ngawh uhi . Tua a nekkhit uh ciangin Falam galkapte  ciah a, tu zawh kum 3 ciangin Sial khat hong puak un, ci in vaikhak kik hi. Tua hun pen 1885 kum kipatlam pawl hihtuak hi.

Mikang kumpi in 1885 kumin Kawlgam hongla in Mikang kumpi tawh  kikapna hangin kibuai a, a kum 3 cin kik ciang a, Sial siah puak ding kipuak nawnlo leuleu hi. 1887 December  kha in Capt. Raikes leh a pawlte Kawlpi hong tung hi. Sihzang ukpite tawh kimu  in lampi bawlding vai kikup pih a, ki thu tuaklo hi. 1888 kum June  3, ni in Falam gam Taisun ukpite tawh Inden(Angteng) khua ah kimu a, ki thutuak lo hi. A munmun  pan kido tek uhi. 1889 January in Thuamvum, February 4 ni in  Khuasak, Feb 13 ni in Buanman leh Thuklai  la uh a, 1890 kum September 1 ni in Mikang kumpi tawh  kilemna lai kibawl hi.

1891 kum ciangin a munmun ah gal lemna daihna hong om a, lungmuang ta ahih manin 1892 ciangin Thaang pan uktheih dingin  Myo-uk  khat hong koih uhi.1892 October 9 ni –in Khuasak Pu Khai Kam  makai  in Thuklai  leh Pumva kikal  Suangbum panin  Myo-uk  na suam uhi. Phunom panin Pu En Son zong na kihel a, galkapte a 4 napa a kaplum hi.

Hih Myo-uk  suam khit ciangin galtaina panin zong Pimpih  khua ah Pu En Son te a kipan, Phunom pan a gungal a taite zong hong ciahsuk ciangun  Pimpih  hong zuan cih bangin mi kibehlap inn kibehlap  toto in, inn 80 kipha hi. (Pu Khai Kam zong Pimpih gamah hong kibu ngei hi. Ref: RFA,Chin Program.)

Thangkai gamin Ukpi neihna:
1901 March kha in mangkangte tawh kidona pan thongkiate ki suakta sak hi. Mangkang kumpi in Khamtung hong lakzawh ciangin ukpi ki-ukna mah tawh hong zomto hi. Hih Myo-uk suam vai in ukpi, hausa pawlkhat thongkia a, a suahtak zawh teh a sepngei mah uh sem kik uhi. Hi bangin Mangkangte in Ukpi ngeina mah hong zatding ciangin Sihzang khua ngate ahi; 
Khuasak,
Thuklai, 
Buanman,
Lophei, 
Limkhai te
 in 1888 kumin Khuasak khua-ah sialkhat go in, Thangkai gam teng hong hawmsim uh a, hong hawmna uh sazian Mangkang kumpite tung ah na puakpah uhi. 

Tua a gam hawmna uh ah: 
Khuasak  in Pimpih le Theizang gam teng, 
Thuklai in Dolluang gam teng,
Lophei in Tamdeng, Tuivial le Tuisau gam teng, 
Buanman in Ngal Zang gam le, 
Limkhai in  Ngalzang Suangpi gam teng 
cih bangin hong hawm uhi. Tua hun laitakin Pimpih gam pen tulaitak a Tuizang le Laibung gam teng zong ahi hi. 

Tua bang tenga hong hawm theihna in hih Thangkai gam pen Mangkangte hong tunma in Falam ukpi Conbik ii sabetna gam hi a,Pimpih a kisat dingin zong Falam ah a kingen ahi hi. Mangkangte in Tedim le Falam District hong khen ciangin Tedim & Falam gamgi pen Thangkai Suangpi le Zawlpi kikal ah hong khen a, Thangkai pen Tedim ah hong kipawlsak zaw hi.Tua ciangin  a gamnei a, ukpi ding ahi, Sukte Kam Hau in lah hong banlo ahih manin Sihzang ukpite in ko gam,  ko siahkaihna hi hong cithei ahi hi. A taktak in cileng,kuama tunga siah piakding hilo in, ei le ei kiuk ding ahi hi.

Tua hunin naulak  Pu Zom Kim zima ta a neubel Pu Son Tuang pen Tedim Vuandok zumah na paito in, a thuteng va dawp hi.Khuasung omzia teng a genna tungtawn in Vuandokpa  in Sihzang hausate sampah a, a thuteng kigen uhi. Pu Son Tuang pen pil le tei thuah in kivek mahmah a, Pimpih khua pen Khuasak hausapa siahkaihna ahihloh lam a genna hangin Khuasak hausapa in a khua ah banpih in vok khat na ngawh a,  "Nang pen pil mahmah nahih manin, Ko mau mah bangin siahtung siahphei kong kaisak ding uhi " ci in a ciah ciangin pasal (9) khasak in Pimpih le Tuizang kikal,Mualmeh taw Khaupilui le Kuailui kigawmna khang deuh ah tuikia in si hi. Tua mun pen tudongin "Son Tuang Ningh" kici hi. Pimpihte in a kan uh ciangin a luang tuisungah na kia a, a thungpi le zampi khat Pimpih lampiau ah na om hi. A luang kipham a, Pimpih ah pua in kivui hi.

1901 kum March kha beilam in Tedim Vuandok zum panin Khuasak khuami Lian Vum pen Pimpih ah hausa sep ding thu hong om ciangin, 1901 April kha panin Lian Vum pen ukpi dingin Hong omsuk hi. Lian Vum ukpi dingin hong om ciangin Khuasak pan, Vangteh pan, Dimpi pan cih bangin hong belsuk uh a, Pimpih khuagal Laihan(Hatlang & Hatzaw te tenna) tengah na teng uhi. Tua mun panin Lian Vum in hausa semin siah hong kai a, ukpi hong sem ahi hi.

Pimpih pan Piantit paite:
Leitung galpi masa (1914-1918) ciangin Mangkang kumpite in a mau ukna gam sung teng panin a mau ahuh ding in mi 50000 bang na sam uhi. A mau sawltak ding ahi hi. Tedim mite sung panin mi 1000 hong nget ciangin ukpite in khuakim ah a thu hong zasak in a paisak dan ding uh kikum uhi. Tua hun in apai dingte pen ciah nawnlo in a sipah ding kisa ahih manin innluah dingte zong kipaisak lo hi. Apai ding kuamah a utloh ciangin Piantit paite thau ngah thei, Dol ngah thei, Medal zong ngah ding,innmun logam zong deihna peuhpeuh ngah ding, Zaanglo Acre 30 dong ngah thei cih dongin kizol uhi. A tawpna ah kuamah a ngahloh ciangin abeh abawng zui-in seh uh a, Pimpih panin a nuai-a bangin na pai uhi.

Pu Phut Cin           (Haunung)
Pu Thuam Ngin     (Haunung)
Pu Kham Thawng  (Haunung)
Pu Zong Khup        (Haunung)
Pu Kham Za Ngin   (Haunung)
Pu Son Vial             (Thangzom-Naulak)
Pu Son Kang           (Thangzom-Naulak)*Zomkim beh tang
Pu Hang Khai          (Naulak-Do Khoi)
Pu Kai Dam             (Naulak-Luhkhup)
Pu Zel Ngin             (Naulak-Luhkhup)
Pu Lian Thawng      (Thatlang)
Pu Suang Thawng   (Thatlang)*Ukpipa tapa*
Pu Cin Kam             (Thatlang)
Pu Hau Thang          (Thatlang)  te ahi uhi.

(Hih a tunga (14) teng panin Pu Kham Za Ngin pen a moi pen hi a, kamlet in zong kizang hi. Ref: Pu Khoi Za Thang)

Pu Kai Dam pen Piantit tunma Italy gam tuipi piau atun laitak August 2,1917 in si a, tuipi sungah kivui hi. Pu Suang Thawng zong January 29,1918 in Piantit ah  si hi. Piantit paite Tedim pan May 27,1917 in dingkhia a, August 15, 1917 in Piantit gam Masel khuapi tung uhi.Hong ciahlam ciangin 3 vei ciah kisuah uh a, a masate July,1918, a nunungte January 1919 sungin hong tung uhi. Laihan – Pimpih panin Vangteh tengin 1911 kum ciangin luigal khat ahi Haikawn-Tuizang khua ah hong taikhia uhi.

Laibung khua kisat:
Pu Lian Vum tapa Pu Suang Thawng January,1918 in hong si a, Dimpi panin Pu Gen On te Pimpih ah sigal in hong pai ciangin a ciahlam un Saino khuasat ding ngaihsun uhi. Pu Lian Vum in a theih ciangin  ama siahkaihna a zaina ding deihna tawh Laibung khua sat zaw un, ci in na zol a, a mau zong a ciahlam ciangun pawl le lawm zawnin Dimpi pan, Phunom pan, Zungkhua pan le Pimpih pan a lungleng honkhat teng  tawh 1918 October kha in LaibunHih a tunga (14) sungteng paning khua nasat uhi.

Tua bang hun sung teng mahin Laihan khua-a teng Sihzang ulenau te zong Khuasak, Theizang, Thangnuai khuate ah na tai uh a, Pimpih panin zong Laibung, Tuisau te ah hong taisan khin dekdek phial uh ahih manin ki tanghah mahmah in kipangpa mahmah a, inn 30 khawng kipha lai bek hi.

Hibanga hong kitaisan ngeingaina thukhat in Mangkang kumpite Thaang ah hongpai in kuli-aana tawh mawtaw lam hong tosak a, thaman teng ukpi hausate in hong neksak ciangin taangpite in thu in a bawl uh leh, Vuandokte in ukpi hausate mah zosak ahih manin taangpi te'n zong  "Pimpih khua ah kuamah teng nawnlo ding, Pimpih khua ah nahham po sak ding" ci-in kiciamna bawl uhi. Ahi zongin a ngalhat teng bekmah taizo a, koimah pai zolo teng a ki om liiliai laibek hi, ci-in pupate in gen uhi.

Thu khat leuleu ah gan kithahzau le, gam kihalhal in khuahun man nawnlo ahih manin kizawng thapai a, ka tai uhi, a cipawl zong om hi.

Pimpih pan Laihan ah:
Piantit paite hong ciahzawh teng ciangin Pimpih khua pen a taw pan mimcim si, a thung(khung) pan mimcim dingin keek si ahih manin Khuadang mundang a taizolo teng tu-a tenna (Sihzang & Vangteh ulenau te ten masakna) a hi, Laihan mun-a innmun  omsa tengah kituah phei uhi. Ahi zongin Vuandok zumah Pimpih a ciaptehna kibawlsa ahih manin, Laihan ci nawnlo in Pimpih a kici suak ahi hi. 

Pu Thuam Ngin lapi:
(a)  Tun tawh zua tawh, nunbang nopna Pimtui ka vangkhua aw e.
(b)  Phung le gual in tuang nusia a,vangkhua haibang ngak ing e.

Pu Kham Vungh lapi:
(a)  Pimtui vangkhua dai a damsa lah meibang tawh kik ing e.
(b)  Gam thelbang thokik hang e, kammei bang lumkik hang e.

Pu Ling Thang lapi:
(a)  Lun tawh tongciam Pimtui vangkhua gamzang zil in zai sang e.
(b)  Sangkop lalmang I dona ziai pupa'n tonzawi akaihna.

(a)  Hau zuapa le phung nih thum te'n vangkhua tuang nu a sia e.
(b)  Ka nuam lo a, sawnngaih teng tawh vangkhua haibang ngak ing e.

1965 sungin pawlkhat Lengmual ah peem uhi. 1981 kum in pawlkhat Suangdawhmual ah peem uhi. Ahi zongin a vekin Pimpih mah ahi hi. Tulai takin Pimpih khua ah inn 88 om a, mimal 690 kipha hi.

Khua sat thau:
Khuasat thau dingin lawng 6  a kingah hi. Tua sung panin Laibung khua kisat ding ciangin lawng 3 ki hawm a, Pimpih ah lawng 3 omlai hi. Khua khat a kisat ciangin thau lawng 3 peuhmah omloh phamawh a hihmanin Laibungte lawng 3 kihawm hi, ci'n papi ten gen uhi.

A omlai lawng thum te;
1. Mang Khup min in kikoih a, Pimpih pan Khuasak ah ciahpihkik hi. 
2. Thuam Cin  min hi a, a tapa Mun Za Thang te Phunom ah a taikik ciang pua hi. 
3. Suak Cin  min hi a, Pu Tun Ngin min in kikoih suakin  tu dong omlai hi. 

Tua hunlai a, thaute pen AD 1600 pawl a, Mangkangte in India gam Calcutta, Bomby khawng a simna Zothaupi te hi a, nam nih  om hi. Khat pen Holland te bawl a sialphei san, a vang lian, a tun tom pianin Awlan kici pah hi. Khat pen England bawl, a lawngsau,  avang neu in, papi ten 'Ang kilik' ci uhi.

Pimpih gamgi:
Tedim gam leh Tedim khua ah 1889 pan kipan in vuandok khat in ki ukna lam hong lenin hong om hi.

A masa pen in Capt. Bateman (1889-1901)
Anihna Capt. Moore (1901-1905)
A thumna Capt.Betram Carey (1905-1909)
A lina Capt. Rundall (1910-1912)

Hiteng hun sungin  Kawlgam leh India gamgi ahi zongin, khua khat le khua khat  gamgi a hi zongin hong khensak uhi. Pimpih gam dingin zong khanglam panin  Vaului paito Thangmual sun, Saklam panin Sannam lui paito Hungmual ah,  Thawlciang mualdung paito Thangmual sun, nitumna lam pan Thang mual dung ciangin hong ciapteh sak uhi.

Tua hun in Tuizang leh Laibung khua kisat nailo a, tua khuate Pimpih khua pan a kisat Pimpih khuakeh te ahi uhi. Tuizang khua 1911 kum in hong kisat a, Laibung khua 1918 kumin kisat hi.

Tuizang leh Laibung khua ukpipa Pu Lian Hum in a siah nekna a zai ding ngaihsutna tawh Pimpih gam sung mah ah teng sak a, Tuizang te gam nekna dingin Kuai Lui langkhat, Vau lui leh Singkang lui kikal teng kipia hi. Tua mah bangin Kuai lui langsiah lampi lamsai kuli-aana teng sem pah un, kici hi. Tua bangmahin Laibung khua-a tengte gam nekna dingin Singkang lui sak siah teng kipia hi. Hung lam panin Hungmual Taakte meilah dingin Pimpih in zong na meilah lakna ding uh, Laibung in zong na meilah lak nading uh, ci in Taaksing pona teng hong neikhawmsak a, hong khen saklo hi. Ni dangin  Pimpihte in Dimphut, Pu En Son mual dong ta lam  kibawl a, Pimpih in tua En Son mual pan a, pai suaksuk Kuapi lui sun ciang Pimpihte lamsai bawlna kuli-aana sepna ahih manin tua dong Pimpih gam hi pah hi, ci in kiciamteh hi.

Hausa semte:
Pimpih khua kip a suahna dingin Falam ah Pu Khoi Dongh, Pu Dongh Khoi, Pu Hum Thang  tua teng ukpipa Conbik kiangah na pai hi. 1881 kum Phunom pan a taisuk taktak ciangin Pu Hum Thang (Thuklai ) in na zui nawnlo ahih manin  Pu Khoi Dongh  leh Pu Dongh Khoi mahin na makaih  in, Pu Hang Kham, Pu Son Kham leh Pu Son Tuang in zong kisapna bangbang huhin  na panpih toto hi. Pu Son Tuang pen tangval tei mahmah  hi a, a mah hong sih ciangin kithanem tuam mahmah hi, kici hi. 1901 April ciangin Khuasak pan Pu Lian Hum pen ukpi dingin hong omsuk in 1918 bei dong om hi.

A mah Khuasak ah a ciah ciangin Pu Mang Khup  hausa dingin hong om suk a, tangtha teng a man hong kai in, siah dang teng Khuasak ah kipuak hi. Pu Mang Khup pen Japan galma in Khuasak mah ah va ciahto a, Pu Kim Lam in hausa hong sem zomto hi. Pu Kim Lam sih ciangin a tapa Lam Ko Nang neulai ahih manin Pu Kim Za Khen in hong len pak a, tua hunsung  1948 kum Feb 19-22 dong Falam khua ah Khamtung gam pan mi 5000 ki khawm in thukimna tawh ukpi ngeina kibeisak ahih manin (Compensation) liauna sum kipia in, kikhawl sak hi. (Zomi Nam Ni, Chin National Day hong piankhiatna bulpi khat zong ahi hi.)Tua panin mipi tel tawh Hausa hong kilaih toto hi. 

Tuate in:
1. Pu Ling Thang
2. Pu Huat Cin
3. Pu Kham Do Thang
4. Pu Cin Thang
5. Pu Kip Za Nang
6. Pu Nang Khan Do
7. Pu Vial Thawh Cin
8. Pu Zen Khua Khai
9. Pu Thang Suan Mung
10. Pu Zen Khan Khual
11. Pu Cin Nang

Tual Biak le Tual Phuisam:
Khua khat a kisat ciangin khua leh gam hong siam ding, ankhing kham nading, cidam nading, hulh le khawi, neih le lam I neih nading, mavan-daupai nadingin khuasung panin mun khatah  'khuasiam' ci in kithoih zel hi. A thoihna uh pen kum khat leh vok, kum khat leh bawng cih bangin kitha thek toto sak hi. Pimpih bangpanin kumsimin khuannawl ah vokno dawng khat kigo masa a, khualai tualah a kumkum in thathek in vok leh bawng  tawh kithoih hi. Tua sungah phuisam in kitamphuat a, beh om teng ii min, khuasatte min tawh kipanin  thupha kingen a hi hi. Khua khat a kisat ding ciangin  Tual phuisam, Tual teek, Sik seek, cih bang loin khua khatin kiding theilo hi. Tual teek  pen Pu Son Khup te sawmpi in zong kinei pah hi ci a, a mau Laibung a tai ciangin Pu Thuam Cin (Mun Za Thang pa) te hi a, sawmpi mah hi pah hi, kici hi. Tua khitteh Pu Thuam Ngin, Pu Khoi Za Thang te dong hito hi.

Tual phuisamte:
Pu Sung On
Pu En Son
Pu Lam Khoi
Pu Zom Kip
Pu Kam Ngul
Pu Kai Cin
Pu Thuam Ngin
Pu Dam Za Suan

Tual dawi ahilo gampi dawi, innmai  sumtawng dawi, huan dawi, thelno, innsungpi dawi, gulngau  dawi cih bang zong kithoih hi.

1910 kim pawlin Pu Pau Cin Hau in Pasian min tawh  dawithoih namte hong notkhiat sak a, Belbing tumin dawi nawhkhiatna thungetna khat hong phuang ahih manin phattuamna tampitak hong om hi.

Pimpih tuinakpi zong a mawl tamlua hang, tuinakpi hoihlo hi kici a, dawi a nawh khiatna in Pu Hau Za Hen, Pu Hen Dam te in thau tawh kap a, a sawt loin cimtham hi.Hizong Pimpih khua mun pan Laihan a, kituahpheina thu khat ahi hi.

Pasian thu hong tunna:
1909 March kha sungin Rev. Dr. East pen Suangdawh, Tuivial lampan Laihan ah hongpai a, zannih tam in tuapan Theizang  pai hi, ci in ama diary sungah kiciamteh hi. Tua pen Zeisu mintawh I khua I gam hong kisik  cilna hi pah ding hi . Ahizongin Tapidaw suak bel na om nailo hi.

Japan galma in Sia Mang Kam hong pai thei zel hi. Tua zawhteh Sia Thang Ngin, Sia Suan Kam te in hong zomto hi. 1935 -1940 kikal Pu On Huat te nupa (azi Pi Ciin Awi) a inntuanna pan Tapidaw ABM na suak a, Pu Ngin Khai leh Nu Huai Dim, Pu Khoi Khual, Pu Thuam Cin (Mun Za Thang pa) te innkuan tawh Pu Ngin Khai te inn ah kikhawm zel uh a, Tapidaw masate hi pah uhi. Japan gal sung Laibung, Tuisau, Phunom  te ah galtai uh a, kikhopna om nawnlo phot hi. Japan gal ven ciangin Pu Dong Za Ngin, Pu Khup Cin Zam, Pi Ngoih Khaw Hung, Pu On Nang  te hong kibehlap a, Pu On Huat te zong Mualnuam pan hong tungkik in Pawlpi khat in na dinguh a, Pu Khup Cin Zam te inn, Pu On Nang te inn khawng ah kikhawm zel ung, ci hi. Pu Ngin Khai te Japan gal sung  Laibung a tai hong ciah nawnlo in teng suak a, Pu Thuam Cin te zong  1961 pawl in Phunom ah taikik hi. A nung ciangin Pu Huat Cin, Pu Thual Khua Thawng, Pi Cing Khup, Pu Ngin Kang, Pi Zel Niang te na kibehlap hi.

1956 kum ciangin Pu Ling Thang leh Pi Ngoih Za Luan te in R.C.M ci in Roman Catholic pawlpi  hongla uhi.

1962 kum November 4 ni ciangin Sia Tun Za Kap makai in Gupna thu hong tangkona pan ABM teng ICB tuhun in EFCM pawlpi ah na kikhin siat uhi.

1987 kum ciangin AG (Assemblies Of God) pawlpi hong kiphut leuleu hi.

1991 May kha ciangin EBC ci in Evangelical Baptist Church pawlpi Suangdawh mual veng pan hong kipan in kiphut hi.

2010 bei kuan ciangin Gospel Baptist Church GBC kiphut hi.

Sang lam:
1953 kum panin Private Tan 4 sang kiphuan in tua ma a, sangkah nuamte Phunom, Dolluang, Theizang khawngah nakah uhi. Tua hun lai a, Buzung sang kikah a, a sia sem masa Pu Kham Cin Zam ahi hi. 1961 ciangin kumpi in Tan 4 sang khat in hong ciapteh sak hi.Pu Ling Thang in hausa a sepsungin Pu Lun Pum in M.P dingin meekuang lui a, mee nong piak uh leh sang kong pia ding ci napi a mee ngah tak ciangin Tuicinlui te hongpiak sak a, Theizang khua ah Pu Lun Pum a paikhat in Pu Ling Thang zong na pai in a nuai-a bangin la na phuah hi.

(a) Zangsih lun leh suktui lai ah ka min an bang kum ingh e.
(b) Ka min an bang kum na keek a, ka deih hawm a tan ingh e.

Tua ciangin  Pu Lun Pum in a maikum  1961  June kha ciangin hong pia kik hi. 2002 kum  ciangin kumpi in Basic Education Post Primary School in hong ciapteh sak hi. (Tukum 2015 ciangin Basic Education Middle School - Branch kingah hi.)

Hih sang tawh kisai in Pu Kim Lam in hausa a sep sung (1939-40), Mangkang  hunlai in Thangkai  gam ah a kisat masa khua khat leh  a laisan  ding ci in Tan 4 sang khat hong piak sawm hi na pi'n kuli-aana tam ding lauh manin na sanglo hi. Tua zawh kum 20 ciangin a kingah kik pan ahi hi.

Zato lam:
1974, Socialist Party hun, a khatveina Pyituh Council hunin Myone Pyituh Council Executive Committee member (fulltime) a sem  Pu Za Kap hanciamna tawh in Sub-Health Centre kingah a, mid-wife khat hong om hi. ( 2014 kumin ကျန်းမာရေးကြီးကြပ်အဆင့် (၂) kingah in, tu in Siamah khat hong kibehlap hi.)

Lampi:
Pu Huat Cin in hausa a sep sungin Tai 9 pan Kuailei dong mawtaw lampi to sak a, mawtaw zong tung khin napi in kipuahlo in sia kik hi. WFP (World Food Program ) leh World Vision te panpihna tawh lampi kipuah a, 2006 kum khit Cycle nuamtak kipai thei hi.

Tukum 2015 ciangin Kumpi in  Rural Development Ministry min tawh mawtaw lampi hong bawl hi. Kalaymyo leh Tedim lam kizopna lamthak khat hi a, Khai Kam - Pimpih - Tuisau - Sozang ah letin, Taingen lam sangin dawt zaw hi. Sonsing lam tawh kizopna dingin kigeel ahi hi. 

Tukum guahtui hangin Pimpih leh Tedim lam kizopna Mualneu lampi kicim kheh, tolhkheh mang aa tuni dong kipai thei nailo hi. Kanki lampi zong cimkheh aa, khe tawh paitheih dingin khuazangin kibawl hi. Kalaymyo leh Pimpih kizopna  Kuailei leh Tulsuk lei zong tui in hong taihkhiat sak mang hi. Mincim ding kithawi in innmun a kekkheh inn 9 om in, khuahun hoihloh ciangin ki om ngamlo  hi.

Kuailei:  
2011 August 18 ni in Pimpih leh Kalaymyo kizopna Kuailei tui in hong taihkhiat sak a, na kisa mahmah in kidah mahmah hi. Kumpi in lah hong bawlsak lo ahih manin, khuasung gamsung gampua a om Pimpih mite khut kilenin hanciamna tawh tangtha 5000 kiim leh sum Ks teng 50 val bei in Kuailei kibawl a, 2012 May kha in kizo hi. Khuamite in kha thum sinsen Kuailei bawlin kithapai hi. Tukum 2015 July 30 ni in guahtui tam ngawpna hangin tui in hong taihkhiat sak keu leuleu hi.

Tu laitak-a Pimpih mite omna mun teng:
Pimpih
Aizawl
USA
Malaysia
Singapore
Australia
Thailand
Yangon
Pyidawtha
Tahan
Kawlpi
Khai Kam
Phai
Munlai
Tedim
Bawdwin, Shan
Kachin
Bago

Etkaak Laibute (Book Reference):
1. Rev. Khual Za Nang , Haunung le Namzo khang tangthu bu 2006, Phunom.
2. Rev. Thawng Za Mung, Naulak Innkuan Laibu , 2003, Yangon.
3. Suante khang & Tomu khang tangthu bu.
4. Col. Khen Za Moong, Tedim pan Zangkong , 1995.
5. Zolus, No. 6.
6. J. Gin Za Tuang, Zomi Innkuan Laibu, 1973, Tedim.
7. Carey & Tuck, The Chin Hills  vol  I& II 1876.
8. Khuathum Pawlpi Tangthu bu.
9. Carey, S. Bertaim and H. Tuck , The Chin Hills 2 vols. 1896.
10. Bawmta Magazine, Yangon July 2001.
11. Tahan Sihzang Tuiphum Tangthu , Tahan 2004.
12. Pu Huat Cin , Pimpih Tangthu tom (unpublished).
13. Tedim No. 1 BEHS Golden Jubilee Magazine.
14. Rev. Go Za Nang , Zogam kha khanlawh na leh AG Kalay, 2010.
15. Rev. Dal Suanh Nging, Pu Son Dong Khang tangthu bu Laibung 2009.
16. Rev. Suan Khen Mung , Laigelh te lai kungpan,ZCLS Kalay , 2007.
17. Pu Cin Theih Thang ciaptehna (unpublished).
18. Pu Cin Khai (Tuivial) Note book.
19. Pu Cin Khaw Kam Pupate lapi bu.

Kam dot Pupite (interviews):
1. Pu Thuam Ngin (Haunung-Pimpih) 1977.
2. Pu Gin Dal  (Hatzaw-Phaiza)1983.
3. Pu Ling Thang (Naulak-Pimpih) 1996.
4. Pu Tun Sing (Haunung-Phunom) 1997.
5. Pu Kham Vung (Haunung-Pimpih) 2008.
6. Pu Thang Lian (Naulak-Laibung) 2009.
7. Pu Khoi Za Thang (Haunung-Pimpih) 2011.
8. Pu Kip Thang (Naulak-Pimpih) 2011.
9. Pi Awi Lian (Haunung-Pimpih) 2011.
10. Pu KT Ngo Za Lian (Tahan)
 
Khua tangthu tawh kisai:
Khua tangthu kipsakna nei nuam ih hihman in 8.1.2012 ni in Hausapa in lai suangin 15.1.2012 ni in khua sung mi 27 te mai ah kisim aa puahtuakte puah in, khiallo hi cih thukim in, khut taklamtek kilam in kikip sak hi.
              
Hi thu pen kicing pen hi, cihna hilo in mailam khangthakte in a kicing zaw in hong kanlai ding kilamen hi, ci in laigelhpa in pulak hi.
     
Meeting kah teng:
1. Rev.Thang Khua Mang 
2. Rev. Thang Khan Pau
3. Sia En Za Khai
4. Upa Khen Thawng
5. Pu Kip Thang
6. Pa Khual Za Mang
7. Pa Khual Za Thang
8. Tg. Cin Pian Langh
9. Tg. Bosco Nang Suan Lian
10. Tg. Kam Pian Langh
11. Tg. Thang Lam Kim
12. Pa Khen Do Sing
13. Pa Zen Khan Khual (Hausa)
14. Upa Cin Do Thang
15. Pa Kam Sian Thawng
16. Sia Zam Do Hang
17. Pa Thang Sian Dal
18. Pa Ngin Khua Zam
19. Pa Khup Do
20. Pa Dai Cin
21. Pa Ngin Ngo Tuang
22. Pa Lian Suan Mung
23. Pa Thang Za Kim
24. Pa Thang Suan Mung
25. Pa Nang Khan Sing
26. Pa Kam Suan Muang
27. Pa Zam Khan Ngin

Note:
Hih lai pen Rev Thang Khan Pau in "Pimpih Khua Christian Diamond Jubilee (1937-2012)" laibu sungah a gelh ahi hi.
Zogam Zomi thugil tuamtuam.

Share:

PASIAN HUNG KEP DAN

~ Rev. S. Thangnou

Senior Pastor, TBC (ABA) Delhi

MITLAI dum bangin hung kem inla, na khalim nuai ah hung sel in, Sam 17:8: "Laisiangthou sungah Pasian in hung kem hi" chih mun tampi ah i mu hi. Mihing taksa tungah mitlai dum kikep dan a tuam deuh hi. Mit pumpi khuavak ahihbang in a veng leh kem ding in vunte, mitmulte om hi. Mitlai dum ah nin tu/om thei dingte a vun te'n a dal hi. Mitmul in zong ana panpih hi. Ahih hang mitsung ah nin lut thei veve hi. Tuabang in Toua hung kepna bit zaw hi.

Nute itna, kepna sang in thupi zaw in Pasian in hung kem hi. Isai 49:15 sung "Numei in a tapa... nawi nelai a mangngilh thei ahia?... himahleh ken bel kung mangngilh kei ding" chi hi. Nu itna leh kepna tate tungah sangpen lehzong mihing ahihman un, tha nem, zawngkhal thei uhi. Tate don zoulou thei uhi. Solomon thukhenna ah nupi khat in ata delhphah lum kha hi. Pasian in hung lim kep zaw in hung mangngilh ngeilou hi. 

Pasian in hung limsak gige hi. I Peter 5:6-7: "Aman hung limsak ziakin na mangbatna teng teng uh Amah tungah nga vek un". Pasian hung kep dan pen bangchin, lawichin a hung kem hilou in kidopna toh i kem hi. "Israelte akpi'n a noute a kep bang in ka kem hi" a chih bang ahi hi. I khutte kihek, kilawi thei, kitong thei hi. Naungek i puak chiang kidawm hi. Tuabang in Pasian in eite naungek bang in hung dawm hi.

Toupa'n na khut taklam a tu/len hi (Isai 41:13). I neulai in inu ipate imuang mah mah, launa patauhna khat a om chiang a khut uh ituk teh ilungmuang hi. Lau luatlouhnate ah en ituk hang in launa tak tak ah amau'n hung tu zaw uhi. Na nu na pa hung tuk bek zong kha muang na hihleh Pasian tuk khamuan huai zaw tham ding hi. Ama khut vanglian hi. Damsakna khut ahi a, a gualzou khut, zong kikhel ngeilou khut ahi.

***04092022***

Share:

SITA RAM

Ram in Sita it, Sita in Ram sumte it!!
By: Pastor Thangdoulal Suantak

1Ti.6:10 …Dangka ngaihnatna pen gilou chinteng bulpi ahi a, hua pen khenkhat in a deihgoh ua, ginna a paimangsan uh, tualeh ama'uh leh ama'uh lungkhamna in a pumdim uh hi.

Ni danglai in tangval melhoi mahmah khat a om a, a min Ram a kichi hi. Amah pen a pianna nu leh pa'n a asihsan ziak un Hindu Temple a siampute khut ah mi hausa, company nei khat in a koih a, "Ka tanu Sita na kitenpih diing ahi. Aman na haksatnate ah hoihtak in a hung kem diing a, tuachi mahbang in nang zong amah hoihtak in na kem diing hi," a chi hi. 

Tualeh amah pen natna chituam mahmah khat nei ahihziak in siampute khut a kikhoi dam diing in a nusiata hi. Hun a hung pai zel a, ni khat hih mi hausa, company neipa a sita hi. Hibang ahihlai in a tanu Sita in, a pa sum maktaduai 75 lakkhiat a summeet bawlna tuam khat paipih a sawm hi.
Tuachiin a sum teng lakkhiat sawm in bank ah a vapai a, theihtawp suah a, a gen nung in bank officerpa in a kiang a sum lakkhiatna diing tuamtuam a gen nung in, ni khat thangpaitak in bank ah Sita a hung pai a, "Sum lakna diing a poimawh na chihte uh k'ung tawi kimta hi, hung pia un," a chi hi. Tuachiin bank officerpa'n hoihtak in a enchian a, tuachiin a kiang ah, "Hih pen Ram suai bek a lakkhiat theih diing ahihziak in bawlthei ka neikei uh hi," a chita hi. Hibang ahihlai mah in bial MLA-pa in Sita a na deihgawh hi. Sita zong summeet bawlna a lunglut ahihziak in hih bial MLA-pa tungtawn summeet bawlna diing a sum tamtak lakkhiat a sawm a, hilezong hih bial a MLA-pa a mi piltak ahihziak in, kha nih sung a kiang a giak a, kha nih sung a zi hi diing a, a suai kaihna diing lai khat bawlsa in a na koih hi. Hih lai a, Sita in a suai a kaih leh a sum deihzah a mu diing a, hilezong bial MLA-pa kiang a kha nih hun a zak ngai diing hi. Hilezong Sita in a sum deihzah a lak a, kha khat sung a, a meet tawh a ditkei leh a zi hi diing in a gen hi. Aziak pen kha khat sung a a pa account a sum maktaduai 75 lakkhiat a hua tawh dit diing chih a ngaihdan ahi. Hilezong ama ngaihdan in bangmah a paithei kei a, Ram lou a bangmah bawl theilou a suak hi. Hilezong Sita in Ram a musit mahmah hi.

Lamdang omlou ahihman in Ram valak a, bank a zawhpih a, sumte lakkhiat diing chihlouh ngaihdan a omthei nawnkei hi. Tuachiin temple a om Ram a vagukhia hi. Hibang a a hung pailai un mi giloute'n lamkaal ah a na suam uh a, tuachiin a hinna uh humbitna diing in mi zawngte teenkhawmna mun khat ah a hung kibuta uh hi. Hih mun pen ni danglai a Sita a project bawlna diing a, a deih ziak a, a mite a na gentheih bawlna mun ahi. Hih mite'n Ram pen mi hoihtak ahihdan a theih ziak un a na huh uh hi. Tuachiin a hung pengta uh hi.

Hichih hunlaitak in bial MLA-pa in Sita tung ah thubuai a bawl a, court ah, "Sita in ka thukhun uh bangmah in a hung simsak kei, thukhun dungzui a ka zi diing ahi, court in hung gelsak un," a chita hi. Hihbang ahihlai in Sita in gen diing a neikei a, ukil a zak diing nasan zong a muzou kei hi. Tuachiin Ram leh hih mi zawngte a pangkhawm ua, Sita a diing in court ah a ding ua, tualeh kha guk sung a Sita in a leiba a sukfel diing in court un thupukna a lata hi. Hih kha guk sung a bangmah a bawl theih kei leh bial MLA-pa zi a apan diing chihna tawh kibang ahi.

Tuachiang in Ram in a it Sita a diing in lemsalou sim kawmkawm in a sumte a lakkhiatsakta hi. Aziak pen aman Sita a it a, hilezong Sita in Ram saang in a sumte a itzaw hi. Hibang ahihlai in hua sumte lak ah Sita pa laigelh khat a om ua, hua lai ah, "Mite leh ka innkuante'n ka neihsa dan a a theih uh hih sunte pen company ka pat diing lai a, Ram pianna nu in a khamh (gold) khii sut a, a hung piakna tungtawn a, a meet kikholte ahih ziak in hih sumte a unpi a Ram sam ahi," chi in a kigelh hi.

Moral: Sita in a it taktak diing pen a it khak louh ziak in buaina tampi a na thuak hi. 

Sita in a it luh diing a it ziak a, a buainate:
1. Bial MLA-pa tawh a kal a thubuai leh a suai a a awkna.
2. Mi giloute'n thah a sawmna uh.
3. Bank a bawltheih neilou a buaina.
4. A muhsit mahmah mi zawngte khut a kipiak haksasakna buaina.
5. A meel hoihna hamphatpih sawmte ziak a buaina.

Sita in a it diing a ngaih diing diktak pen a na it in a na ngai leh hih 5te tawh a buaikei diing hi. Nang zong tulaitak a na it a, na ngaih theih mahmah diing, na haksatna zousiah pan a hung hundam a, na khelhna pan a zong hung hundam a, taangtawn hinna manphatak hung piatheipa Jesu Khrist, I Toupa Pasian na it theihkei leh leitung buaina mah ah Sita bang in na awk thei hi.

1Ti.6:10 …Dangka ngaihnatna pen gilou chinteng bulpi ahi a, hua pen khenkhat in a deihgoh ua, ginna a paimangsan uh, tualeh ama'uh leh ama'uh lungkhamna in a pumdim uh hi.
Share:

ZU v/s BAWNGNAWI

~ Rev. S. Thangnou

Senior Pastor, TBC (ABA) Delhi

NI danglai pekpek in, Sadhu (Kol Siampu) khat a Pasian toh houlimna hun zang khawm ding in gamnuai ah ava paita hi. Kha tampi nung in halhthakna tang in a khualam uah a hung kikta hi. A khuamual uh a tung in gilkial dangtak leh thasam in a om hi. Hua lai tak in bawngnawi zuak khat a hung pai kha zenzen a, huachiin ama'n zong dawn ding ana ngen a, bawngnawi zuaktu in a hawm ding a kidaih louh khak ding a lauh ziak in a piata kei hi. Huazoh in zuzuak khat a hung pai kha kik a, Sadhu in zong dawn ding ana ngen kik a, zuzuakpa'n zong (kick fuh sim hi mai thei...) kiphal tak in a dawn ding peg khat peg nih a share (hawm) hi.

Sadhu zong kipak lua in, zuzuakpa kiang ah, "Tu ni a kipa in a duh poumah in na kiang a hung zuan ding uh" chiin a gualzawlta hi. Bawngnai zuakpa a hamsiat a, "Aw nang bawngnawi zuakpa na sumchiil mahmah niai __ a, mi gilkial, dangtak na ngaihsak louh ziak in, a duh poumah kiang nang na vazuanta ding hi," a chi hi. Tuaziak in tunitan bangnawi zuak in a duhte kiang a zuan a, zu ahileh aduh poumah in a omna a zuanta uhi.(South India tales)

***28082022***  

Share:

Deinu Singson in Recommendation Certificate sa'ng

Ms. Deinu Singson Addl. Superintendent of Police (Law), Directorate of Vigilance and Anti-Corruption, Assam in CERTIFICATE OF RECOMMENDATION anakisan


Fri, Sept 2 -- Assam gamsunga Directorate of Vigilance and Anti-Corruption, Assam tohgon nanoiyin, State sunga Corrupt public servents ho matdoh nadin, tohgon ananei un, hiche ahin, tuchanin mitampi asum nehguh pet tah (Red handed) a matdoh ana hi jingin ahi.


Hiche toh kilhon'in I namsung uva, Kisonpi umtah Ng. Deinu Singson Addl. Superintendent of Police (Law), Directorate of Vigilance and Anti-Corruption, Assam chu atohphat nachungin G. P Singh, IPS, Director, Vigilance and Anti-Corruption, Assam khut in CERTIFICATE OF RECOMMENDATION ankisanin ahi.

~ BeingKUKIMedia

Share:

Recent Posts

Popular Posts

Articles

SUBSCRIBE

Thangkhal Bible in Mobile

Mobile phone a Thangkhal NT Bible koih ding dan

Read Thangkhal NT Bible

JOIN KV fb

ZOMI FINS

PHOTO GALLERY

THANGKHAL COSTUMES
TBCWD TOUR 24-Sept-2022
Kulhvum Prayer

Blog Archive